🦁🦁🦁सिंह, सिंहव्याल आणि नरसिंह, सोमेश्वर मंदिर.🦁🦁🦁 (गोष्टी माझ्या पर्यटनाच्या...)

 🦁🦁🦁सिंह, सिंहव्याल आणि नरसिंह, सोमेश्वर मंदिर.🦁🦁🦁

(गोष्टी माझ्या पर्यटनाच्या...)

               ब्रह्मा, विष्णू, महेश. ब्रह्मा म्हणजे या सृष्टीचा निर्माता, विष्णू म्हणजे या विश्वाचा पालनकर्ता आणि रक्षणकर्ता, महेश म्हणजेच शिव, हा या जगाचा संहारक मनाला जातो. तिघांचे एकत्रित कार्य म्हणजे एक चक्र. सृष्टीच्या तीन अवस्था, उत्पत्ति, स्थिती आणि संहार. आज यापैकी विष्णू या देवतेच्या मूर्ती बद्दलचा अभ्यास. विष्णू देवतेचा प्रथम उल्लेख कुठे येतो असे बघितले तर आपल्याला पार पूर्व वेद काळात म्हणजेचे ऋगवेद काळात जावे लागते. विष्णूचा सर्वात प्रथम उल्लेख ऋग्वेदांत येतो. याशिवाय पुराणांतून सुद्धा विष्णू बद्दल पुष्कळ माहिती मिळते. विष्णू पुराण. विष्णू पुरणाची रचना साधारण दुसऱ्या ते चौथ्या शतकांत झाली असावी असे अभ्यासकांचे मत आहे. 

               विष्णू प्रतिमा योग, भोग, वीर व अभिचारक अशा प्रकारच्या असतात. त्या आसनस्थ, स्थानक, यानक आणि शयन अवस्थांमध्ये असतात. विष्णूच्या आयुधांचा विचार केला तर शंख, चक्र, पद्म आणि गदा ही मुख्य आयुधे होत. तथापि कालानुरूप आणि विविध शैलीनुरूप जलपात्र, फळ,धनुष्य सुद्धा विष्णू प्रतीमेत बघायला मिळतात. 

विष्णू अवतारांचा विचार केला तर विष्णूचे दहा अवतार किंवा विभव आहेत. 

हे दशावतार क्रमवार -

१. मत्स्य - यात खालचे अंग मास्याचे आणि वरील अर्धांग मानव रूप विष्णूचे असून हातात विष्णूची आयुधे असतात. 

२. कूर्म - या अवतारात देखील खालचे अंग कूर्माचे म्हणजे कासवाचे आणि उर्वरित मानवाकृती. हातात विष्णूची    आयुधे. आंध्रप्रदेशातील श्रीकाकुलम जिल्ह्यात कुर्मेश्वाराचे स्वतंत्र मंदिर आहे. 

३. वराह - या अवताराच्या दोन प्रकारच्या प्रतिमा असतात. यज्ञ वराह आणि नर वराह किंवा भूवराह. या अवताराची सविस्तर माहिती "निमित्त, वराह जयंती" या लेखात आलेलीच आहे.

४. नरसिंह किंवा नृसिंह - ह्या प्रतिमा साधारणपणे चौथ्या शतकांनंतर बघयला मिळतात. यात वरील शीर सिंहाचे  तर उर्वरित धड मानवाचे असते. मत्स्य आणि कूर्म अवताराच्या अगदी विरुद्ध.

५. वामन - बटू ब्राह्मण रूपातील अवतार म्हणजे वामन अवतार. 

६. परशुराम - योध्या रूपातील अवतार म्हणजे परशुराम. म्हणजेच ऋषी जमदग्नी आणि राजकन्या रेणुका यांचा      पुत्र. बाकी विष्णू आयुधांसोबत परशु हे व्यवच्छेदक लक्षण होय. 

७. श्री राम - मर्यादा पुरुषोत्तम अवतार 

८. श्री कृष्ण - विष्णूचा पूर्णावतार म्हणजे श्री कृष्ण.

९. बुद्ध - क्षमा, शील आणि शांती रूपातील अवतार. बीड येथील कंकालेश्वर मंदिराच्या बाह्य भिंतीवर दशावतार  कोरलेले आहेत. त्यात बुद्ध प्रतिमा बघायला मिळते.

१०. कल्की - हा अवतार कली युगाच्या शेवटी होणार असे मानले जाते. (सृष्टीच्या संहारक रुपात)

               आधी विष्णूच्या दशावतारापैकी चौथा अवतार आणि वनचर अवतारामधील दुसरा अवतार, नृसिंह अवताराची कथा थोडक्यात. हिरण्यकशिपू नामक दैत्यांचा राजा हा मोठा शिवभक्त असतो, तर राजपुत्र प्रल्हाद हा विष्णूचा एकनिष्ठ उपासक असतो. त्याने विष्णूची उपासना सोडावी म्हणून हिरण्यकशिपूने कसोशीने त्याला आधी समजावले व निरुपायाने त्याचा नाना प्रकारे छळ केला. 'विष्णू सर्वत्र आहे' या प्रल्हादाच्या म्हणण्यात काहीही तथ्य नाही हे दाखविण्यासाठी समोरच्या स्तंभाला तो लाथ मारतो तर त्यातून नरसिंह प्रगत होतो. हिरण्यकशिपूला देवाने वर दिलेला असतो की त्याला कोणीही मनुष्य वा प्राणी, दिवसा व रात्री, जमिनीवर वा अवकाशात शास्त्राने ठार करू शकणार नाही. कथा सांगते की म्हणून अर्धमानवी व अर्धप्राण्याचे शरीराने, सायंकाळी उंबरठ्यावर, मांडीवर घेऊन नखाने त्याला ठार केले. 

               आजचा संदर्भ आहे, सोमेश्वर मंदिर, हलसुरू(उलसुरू), बंगळुरू. गुगल नकाशा मध्ये someshwar Temple, Halasuru, Bangaluru. असे टाकले की तो पोहोचवतो तिकडे बरोब्बर. सोबतच तो मंदिराच्या वेळा सुद्धा सांगतो, त्या बघूनच जायचे तिकडे. अगदी छान भरपूर वेळ काढूनच जायचे, कारण मंदिर बरेच मोठे आणि बऱ्याच गोष्टी बघण्यासारख्या आहेत. बंगळूरू महानगरातील सुप्रसिद्ध मंदिर. इतकं सुप्रसिद्ध की, या मंदिराला मिशेल ओबामा यांनी सुद्धा भेट दिली. कितीतरी दुरदुरच्या मंदिरांना मी भेट दिली, अभ्यास केला, दस्तावेजीकरण केले. तथापि ह्या म्हणजे सोमेश्वर मंदिर, हलसुरू मंदिराला भेट द्यायची राहूनच जात होती. शेवटी गोड साखरेने(शरीरातील वाढलेल्या) ही भेट घडवून आणली. असो.

               तर हे मंदिर महादेवाचे मंदिर आहे. मंदिराला एक मोठे गोपूर आहे. मंदिराच्या प्राकारात मुख्य मंदिर वगळता बाकी अजून काही छोटी-छोटी उपमंदिरे आहेत. ती मी अजून बघितली नाहीत. मुख्य मंदिराला भव्य सभा मंडप आहे. त्यात ४८ चौरस पाषाण स्तंभ आहेत. हे सर्व स्तंभ असंख्य शिल्पांनी अलंकृत आहेत. प्रत्येक स्तंभाची, प्रत्येक बाजू साधारणपणे तीन भागात म्हणजे सर्वात खाली आयताकृती आणि त्यावर दोन चौरस अशी विभागलेली आहे. या प्रत्येक आयात आणि चौरस भागावर एक-एक शिल्पं कोरलेले आहे. म्हणजे साधारणपणे एका स्तंभावर १२ शिल्पं, याप्रमाणे ४८ स्तंभांवर ५७६ शिल्पं आहेत. या लेखात फक्त सिंह आणि नृसिंह अशा दोनच प्रकारच्या शिल्पांचा समावेश आहे. 

               दक्षिण भारतात असंख्य मंदिरे आणि बरेच किल्ले सुद्धा आहेत. ही मंदिरेच नाही तर किल्ल्यांच्या काही भिंती आणि स्तंभ सुद्धा अनेक शिल्पांनी मंडित आहेत. त्या शिल्पांमधील हे एक शिल्पं. बहुतेक ठिकाणी तिथे असलेले मार्गदर्शक ह्या शिल्पाची ओळख करून देतांना 'योग नरसिंह' अशी करून देतात. खर तर नरसिंह या शब्दातच त्याचा अर्थ स्पष्ट होतो, नर + सिंह = नरसिंह. तथापि ह्या शिल्पांत तसे काही दिसत नाही. हे शिल्पं पूर्णपणे सिंहाचे आहे. त्यामुळे ते नरसिंहाचे शिल्पं असू शकत नाही. परंतु मूर्ती शास्त्राप्रमाणे नरसिंह, पूर्णपणे सिंह रुपात सुद्धा प्रदर्शित केला जातो. पण याचे बारकाईने निरीक्षण करावे लागते. या सिंहाच्या खांद्याच्या वरच्या बाजूला प्रत्येक बाजूला प्रत्येकी एक या प्रमाणे हात वर आलेले असतात आणि या हातांमध्ये विष्णू देवतेची आयुधे म्हणजे शंख आणि चक्र असते. असे शिल्पं असेल तरच ते शिल्पं नरसिंह देवतेचे असते. तथापि इथे ते तसे नाही, हा फक्त सिंह आहे. हे शिल्पं म्हणजे अलंकारणाचा एक भाग आहे. 

               हे वरील दोनही शिल्पं सिंहाचेच आहेत, दोन्ही सिंह समोरच बघत आहे आणि त्याची बसण्याची पद्धत सुद्धा सारखीच आहे. तथापि दोघांचेही अलंकरण वेगवेगळे आहे. दोन्हीही सिंह वर उल्लेख केल्या प्रमाणे फक्त मंदिर सजावटीचा भाग आहेत. कारण याही शिल्पांमध्ये विष्णू आयुधांचा आभाव आहे. 

               या तीनही सिंह-शिल्पातील साम्य म्हणजे तिघांचीही मान उजव्या बाजूला वळलेली आहे. पैकी पहिल्या दोघांची मान किंचित खाली झुकली आहे तर तिसऱ्या शिल्पांतील सिंहाची मान पूर्णपणे सरळ आहे. बसण्याची पद्धत आणि पुच्छ दाखविण्याची पद्धतही एक सारखीच आहे. मात्र तीनही सिंह-शिल्पातील आयाळ भिन्न प्रकारे कोरलेली आहे. तसेच बाकी अलंकारणात सुद्धा थोडे फार फरक आहेत.

               उपरोक्त दोन्ही सिंह-शिल्पातील सिंहांची मान डाव्या बाजूला वळलेली आहे. तथापि एका सिंहाची मान किंचित वर उचलेली आहे, तर दुसऱ्याची काही प्रमाणात खालच्या बाजूला वळलेली आहे. बसण्याची पद्धत एक सारखी आहे. बाकी सजावटीत थोडा फार फरक आहे. 

               हे सिंह-शिल्पं मात्र वरील सर्व शिल्पांपेक्षा अतिशय निराळे आहे. उपरोक्त सिंह बसलेले आहेत तर, या शिल्पातील सिंह अर्धवट उभा किंवा नृत्य अवस्थेत असल्या सारखा दिसतो. दुसरा ठळक फरक म्हणजे हे शिल्पं म्हणजे सिंह डाव्या बाजूने बघितला तर जसा दिसेल तसा आहे तर, वरील सर्व शिल्पं म्हणजे बसलेला सिंह समोरून जसा दिसतो तसे आहेत. मला तर बघताक्षणी वाटले, हा सिंह आनंदात आहे आणि तो आनंद त्याच्या नृत्यातून प्रदर्शित झालेला आहे.

               उपरोक्त सर्व शिल्पं सिंहाची आहेत हे स्पष्टच आहे. कारण या शिल्पांमध्ये विष्णू देवतेच्या आयुधांचा अभाव आहे. हे सर्व सिंह मंदिर अलंकारणाचा, सजावटीचा भाग आहेत. 

                  या छायाचित्रातील शिल्पं म्हणजे शीर सिंहाचे आणि धड मानवाचे म्हणजेच नर + सिंह = नरसिंह. तथापि या शिल्पात सुद्धा विष्णू या देवतेच्या आयुधांचा अभाव असल्याने मी थोडी बुचकळ्यात पडले. हा माझ्या मनातील गोंधळ, मंदिर आणि मूर्ती शास्त्राचे अभ्यासक डॉ गो. बं. देगलूरकर यांनी दूर केला. हा नरसिंह आहेच आणि याला केवल नरसिंह असे संबोधायचे. म्हणजेच हे केवल नरसिंहाचे शिल्पं असून ही स्थानक मूर्ती आहे. द्विभुज असलेला हा नरसिंह समचरण आणि समभंग अशी मूर्ती आहे. गळ्यात दोन गळसरी, दंडात बाजूबंद, मनगटात, पायात वाळे असे मोजकेच अलंकार आहेत. वस्त्रांचा विचार करता फक्त अधोवस्त्र परिधान केलेले आहे. असे अगदी साधे, परंतु विलक्षण असे नृसिंहाचे शिल्पं आहे. असे शिल्पं अगदी विरळच. 

               ह्या खांबावरील मूर्ती तर अगदी एकमेवाद्वितीय आहे. शीर सिंहाचे आणि धड मानवाचे म्हणजे तांत्रिक दृष्ट्या नरसिंह आहे. तथापि ही द्विभुज मूर्ती नृत्य मुद्रेत असून, हातात विष्णू आयुधांचा आभाव आहे. चेहऱ्यावर अत्यंत प्रसन्न असे भाव आहेत. हाता-पायात मोजकेच अलंकार आहेत. तथापि एक अतिशय लक्षवेधी अलंकार म्हणजे कमरेला असलेला घुंगरांचा मेखला. घुंगरांचे मापं थोडे मोठेच आहे. तसेच, साधारणपणे नृत्य करतांना असे घुंगरू दोन्ही पायात बांधलेले असतात. आज पर्यतच्या अभ्यासात, कुणाच्या बोलण्यात, कुठल्या पुस्तकात अशा प्रकारच्या मूर्तीचा उल्लेख आढळून येत नाही. एकदम पाहिल्यास, नृत्य करणारा नरसिंह म्हणजे नृत्य-नरसिंह वाटतो. तथापि या शिल्पात सुद्धा विष्णू आयुधांचा अभाव आहे. त्यामुळे उघडपणे हे शिल्पं म्हणजे नृत्य मुद्रेतील सिंहव्याल आहे.  नेहमीचे चेहऱ्यावरील उग्र भाव तर नाहीच, परंतु छान आनंदी भाव आहे. तथापि तेलंगाना राज्यातील वारंगल येथील देवळावर चतुर्हस्त नृत्य नरसिंहाचे शिल्पं आहे.

               आसनस्थ नरसिंहाची प्रतिमा आहे ही. नरसिंह सुखासनात आसनस्थ असून चतुर्भुज आहे. पैकी उजवा खालचा हात अभय मुद्रेत, उजवा वरच्या हातात चक्र, डाव्या वरच्या हातात शंख आणि डावा खालचा हात मांडीवर विसावलेला दिसत आहे. डोक्यावर मुकुट असून चेहऱ्या भोवती आयाळ दाखविली आहे. चेहऱ्यावरील भाव अत्यंत शांत आहेत. गळ्यात आणि हाता-पायात मोजकेच अलंकार आहेत.

योग नरसिंह 

               उपरोक्त प्रकाशचित्रातील मूर्ती प्रकाराला 'योग-नरसिंह' मूर्ती म्हणून संबोधिले जाते. उत्कटीकासनातील आसनस्थ चतुर्भुज मूर्ती असून गुडघ्या भोवती योगपट्ट गुंडाळलेला आहे. योग मूर्तीचे हे व्यवच्छेदक लक्षण होय. डोक्यावर मुकुट, चेहऱ्याभोवती आयाळ वरच्या दोन्ही हातात प्रत्येकी चक्र आणि शंख, आणि खालचे दोन्ही हात गुडघ्यावर विसावलेले आहेत. मोजके अलंकार आणि अधोवस्त्र परिधान केलेले आहे. 

लक्ष्मी नरसिंह 

          या मूर्तीच्या नामातच त्याचा अर्थ स्पष्ट होतो. हा चतुर्भुज आसनस्थ नरसिंह आहे. डाव्या पाय मुडपून आणि उजवा पाय खाली सोडून बसलेला आहे. या डाव्या मांडीवर लक्ष्मी आसनस्थ आहे. वरच्या दोन्ही हातात चक्र आणि शंख आहेत. उजवा खालचा हात उभय मुद्रेत असून खालचा डावा हात लक्ष्मीच्या खांद्यावर विसावलेला आहे. मस्तकावर मुकुट, चेहऱ्याभोवती आयाळ असून अधोवस्त्र आणि मोजके अलंकार धारण केलेले आहेत.

स्थौण नरसिंह 

               नुकताच खांबातून प्रकट झालेला नरसिंह असून हिरण्यकशिपूला त्या उचलून आपल्या मांडीवर आडवा केलेला आहे. स्तंभातून प्रकट झालेली प्रतिमा म्हणून स्थौण नरसिंह संबोधिले जाते, मूर्ती शास्त्राप्रमाणे. अर्थातच चेहऱ्यावर अतिशय उग्र भाव आहेत. चतुर्भुज मूर्ती असून वरच्या दोन्ही हातात चक्र आणि शंख आहे तर खालचे दोन्ही हातांनी हिरण्यकशिपूला उचलून घेतले आहे. मोजकेच अलंकार परिधान केलेले असून डोक्यावर मुकुट आणि चेहऱ्याभोवती आयाळ आहे. अधोवस्त्र परिधान केलेले दिसत आहे. 

               ही नरसिंहाची अष्टभुज प्रतिमा आहे. सर्वात खालच्या दोन्ही हातांनी नरसिंहाने हिरण्यकशिपूचे पोट फाडले आहे, त्याच्या वर असलेल्या दोन हातांनी त्याला धरून ठेवले आहे. त्याही वरच्या हातात चक्र आणि शंख आहे तर सर्वात वरच्या दोन्ही हातांनी नरसिंहाने हिरण्यकशिपूचे आतडे बाहेर काढून वर धरलेले आहेत. देव-देवतांना दोनपेक्षा जास्त हात का असतात?, का गरज भासते? या प्रश्नांची उत्तरं अगदी स्पष्ट दिसतात इथे!  चेहऱ्यावर अत्यंत उग्र भाव असून भोवती आयाळ तर मस्तकावर मुकुट आहे.  

🪔 II सज्जनांचे रक्षण आणि खलांचे निर्दालन II 🪔 

🦁 II श्री नरसिंह स्वामी अर्पणमस्तु II 🦁

🌸 🌸 🌸 🌸 🌸

 🌷 🌷 🌷

🌺

©️®️आनंदी पाऊस 

(गोष्टी, माझ्या पर्यटनाच्या...)

१६ जुलै २०२५ 

नरसिंह जयंती २०२६

वैशाख शुल्क चतुर्दशी