आनंदी पाऊस (Anandi Paus)

 पनीर पराठा (काही पराठे/धपाटे)                     पराठे, धपाटे! लहानपणी म्हणजे हे पदार्थ खाण्यापुरती संबंध होता तेव्हा, पराठे, धपाटे एकाच वाटे. खरतरं मला आधी धपाटे शब्द माहिती झाला, कधीपासून ते आठवत सुद्धा नाही आणि पराठे शब्द फार नंतर. या दोघातील फरक बऱ्याच उशिरा समजाला. तर पराठे म्हणजे मग ते कशाचेही असो त्यात फक्त गव्हाचे पीठ किंवा मैदा वापरला जातो. मात्र धपाटे म्हणजे आजच्या भाषेत, मल्टी ग्रेन! म्हणजेच यात गव्हाच्या पीठासोबत घरात असलेली सर्व प्रकारचे पीठ म्हणजे ज्वारी, बेसन असेल तर बाजरी वापरली जातात.असा हा दोघातील मुख्य फरक. आणि ते तिसऱ्या प्रकारचे धपाटे! त्यासाठी फक्त आईचा हात आणि खाणाऱ्याची पाठ आवश्यक असते. हे धपाटे खाण्याची वेळ माझ्यावर काही कधी आली नाही, त्यामुळे त्याची चव वगैरे मला काही माहिती नाही. माझं म्हणजे शहाण्याला शब्दाचा मार! असो.                     तर आजचा विषय आहे 'पनीर पराठे'. मला पनीर अजिबात आवडतं नाही, कुठल्याही प्रकारचे नाही. काही वर्षांपूर्वी, वर्षभरासाठी स्वय...

  रागी रोटी (कानडी अन्न संस्कृती)                       आधी या मालिकेला दक्षिण भारतीय अन्न संस्कृती नाव द्यावे असे वाटले. तथापि दक्षिण भारतीय नक्की काय आहे, हे सुद्धा मला बऱ्याच दिवसांपासून स्पष्ट करायचे होते. वाटले हे निमित्त उत्तम आहे. तर आपण म्हणजे साधारण महाराष्ट्र आणि तेथून उत्तरेकडील संपूर्ण भाग दक्षिण भारतीय म्हणजे मद्रासी असा उल्लेख करतात आणि तसाच समजही आहे. तथापि ते तसे नाही. दक्षिण भारतात चार राज्य आहे हे सर्वज्ञात आहेच. पैकी कर्नाटकात कानडी लोक राहतात आणि ह्याची भाषा कन्नड किंवा कानडी. आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा राज्यात तेलगु भाषा बोलली जाते. तर तामिळनाडू राज्यात तमिळ लोक तमिळ भाषा बोलतात आणि केरळ, अगदी पिटुकले राज्य, परंतु येथील साक्षरतेचे प्रमाण सर्वात जास्त आहे. हे लोक मल्याळी भाषेत संवाद साधतात. थोडक्यात दक्षिण भारतात पाच राज्य असून चार भाषिक लोक राहतात. अर्थातच आपल्या मराठी प्रमाणे येथे सुद्धा दर बारा मैलावर भाषा बदलते. असा हा दक्षिण भारत! या मालिकेत कानडी अन्न संस्कृतीची ओळख आणि माहिती.       ...

 साबुदाणा खीर  (उपवासाचे काही....)                          उपवास. उपवासाचे पदार्थ. हल्ली या पदार्थांची यादी अगदी न संपणारी आहे. तथापि काही दशकांपूर्वी असे नव्हते. उपवासाचे पदार्थ तुलनेत मर्यादित होते. या मर्यादित यादीतील एक पदार्थ म्हणजे "साबुदाणा खीर." आजच्या भागात या साबुदाणा खीर बद्दल थोडी माहिती आणि ती कशी करायची, लागणारे साहित्य असे सारे थोडक्यात.                             साबुदाणा खीर, उपवासासाठी असलेला पदार्थ. तथापि ही खीर, पोट बिघडले असले तर, फार उपयोगी पदार्थ आहे. साबुदाण्याचा कुठलाही पदार्थ करायचा झाल्यास, आदल्या दिवशी रात्री साबुदाणा भिजवून ठेवावा लागतो. साबुदाण्याची खीर करण्यासाठी सुद्धा साबुदाणा आदल्या दिवशी रात्री भिजवून ठेवावा लागतो. तथापि पोट कधी बिघडणार, हे आपल्याला माहिती नसते. तसेच काही वेळा आपण साबुदाणा भिजत घालण्यासाठी विसरूनही जातो. यापैकी कुठलीही परिस्थिती असली तरी ही साबुदाण्याची खीर करता येते.    ...

 साबुदाण्याची गोड खिचडी  (उपवासाचे काही....)                          उपवास म्हटले की काय खायचे? काय करायचे हा मोठ्ठा प्रश्न असतो. "मोठी एकादशी" या लेखात काही पदार्थ आलेलेच आहेत. तथापि "सोमवारची कहाणी" या लेखात सांगितल्या प्रमाणे चौधरी सदनात आमच्या सगळ्यांचाच सक्तीचा उपवास असे. आमचा मुलांचा मुख्य हेतू साबुदाण्याची खिचडी खाणे हाच होता. कारण तेव्हा साधारणपणे उपवास असेल तरच घरात साबुदाण्याची खिचडी होत असे. परंतु आम्ही मुलं नेहमीची साबुदाण्याची खिचडी खात असू. तथापि आमच्या तिन्ही मम्मी सोमवारचा उपवास फार वेगळ्या पद्धतीने करत असत. म्हणजे फार कडक. कडक उपवास म्हणजे काय तर, त्या तिघीही सोमवारी दिवसातून एकदाच तिखट-मीठ खात असतं, ते म्हणजे सोमवारचा उपवास दुपारी सोडतांना, जे जेवण करीत त्यातच तिखट-मीठ असे. दिवसातून दुसऱ्यांदा तिखट-मीठ खात नसत. त्यामुळे नेहमीची साबुदाण्याची खिचडी किंवा इतर पदार्थ त्या खात नसत/खाऊ शकत नसत.                          सोमवारी दिवसातून ...

 केकी मूस - २ (गोष्टी माझ्या पर्यटनाच्या...)                            भाग एक मध्ये केकी साहेबांचे व्यक्तिगत आयुष्य आणि त्यांच्या आयुष्यातील घडामोडी याबद्दल माहिती घेतली. या भागात त्यांच्या कलेची, कला संग्रहाची आणि संपूर्ण केकी मूस संग्रहालयाची माहिती बघू या. केकींनी त्यांचे शिक्षण पूर्ण झाल्यावर विश्व-प्रवास केल्याचा उल्लेख आलेला आहेच. या प्रवासात त्यांच्या लक्षात आले की, प्रत्येक देशाची संस्कृती ही त्या देशातील प्रमुख नदीच्या सान्निध्यात बहरलेली असते. प्राचीन बृहद-भारताची संस्कृती सिंधू-सरस्वती नदीवर आधारलेली होती, ज्या संस्कृतीला सिंधू संस्कृती किंवा सिंधू-सरस्वती संस्कृती या नावाने ओळखली जाते. मात्र अलीकडच्या काळातील भारतीय संस्कृती ही गंगा, यमुना, सरस्वती या तीन नद्यांवर आणि त्यांच्या संगमावर आधारलेली आहे, बहरलेली आहे.                           सन १९५७, केकींच्या माता फिरोजाबाई, यांच्या निधानंतर त्यांनी त्यांचा वडिलोपार्जित व्यवसाय संपूर्...

केकी मूस-१,  एक अवलिया कलाकार (गोष्टी माझ्या पर्यटनाच्या...) केकी मूस                          करोना काळ. आजही हे नुसते शब्द जरी उच्चारले तरी, अंगावर काटा येतो, भीती वाटते या सारख्या कितीतरी भावना येतात मनात. सारे जण घरात बंदिस्त. फक्त बंदिस्त नाही तर भयावह सुद्धा. तथापि मला काही व्यक्तिगत कारणाने प्रवास करावा लागला, घरी जावे लागले. प्रवासाचे नियम वगैरे अभ्यासून त्याप्रमाणे प्रवास करून घरी गेले. वातावरण फारसे बरे नव्हतेच. तरीही माझ्या संशोधनाचा भाग म्हणून मला खानदेशातील मंदिरांना भेट देणे गरजेचे होते. मंदिरांत प्रवेश मिळतो का वगैरे चौकशी करून काही मंदिरांना भेट देण्याचे निश्चित केले. त्याप्रमाणे चाळीसगाव तालुक्यातील मंदिरांना भेट देण्यासाठी गेले. करोना काळ म्हटल्यावर बाहेर खाणे अशक्य. त्यामुळे घरूनच शिदोरी बांधून नेली होती. दुपारच्या जेवणाच्या वेळेपर्यंत काही मंदिरे बघून झाली. अजून काही बाकी होती. परंतु पोटात कावळे ओरडत असल्याने त्यांना शांत करणे गरजेचे होते.                ...

पऱ्यांच्या देशाचे झळाळते रंग   (गोष्टी माझ्या पर्यटनाच्या...)                          रंग मला सतत, कायम आकर्षित करत असतात. मी कुठेही असले तरी ते माझे लक्ष वेधून घेतात आणि मग मला त्यांची छायाचित्रं काढावीशी वाटली नाही तरच नवल! अगदी माझ्याही नकळत मी या रंगांची छायाचित्रं काढत असते. मध्यंतरी मी चेहरा-पुस्तिकेवर अशा या झळाळत्या रंगांच्या पन्नास छायाचित्रांची मालिका प्रकाशित केली होती. परंतु हे सगळे फारच दमवणारे काम आहे. त्यामुळे पुढे ती मालिका तिथेच थांबवली.                         तथापि मी स्वतःला कितीही थांबविले तरीही, कुठे हे झळाळते रंग दिसले की, मला ते माझ्या क्यामेऱ्यात कैद केल्याशिवाय चैन पडत नाही. मग विचार केला, थोडी-थोडी गोळा झाली की, आनंदी पावसांत, ती छायाचित्रं आणि त्यासंबंधी थोडी माहिती अशा स्वरुपात प्रकाशित करावी.                           काही दिवसांपूर्वी मी पऱ्यांच्या देशाची सफर...