💧💦🫧नदी मातृक संस्कृतीत गंगा(featured)🫧💦💧

💧💦🫧 नदी मातृक संस्कृतीत गंगा🫧💦💧

(featured)

जलपुरुष डॉ रा श्री मोरवंचीकर 

🪻🌿🪻

💧विश्व जल दिवस 💧

यापूर्वी मी बऱ्याच वेळा माझे गुरु डॉ रा श्री मोरवंचीकर यांचा 'जलपुरुष' म्हणून केलेला आहे. तसेच त्यांच्या नावा आधी असलेल्या बिरुदांमध्ये 'जलपुरुष' हे बिरूद कायमच असते. सोबतच त्यांचे जल या विषयावरील संशोधन, अभ्यास या बद्दलही उल्लेख केलेला आहे. त्यांचा जल संस्कृती वरील एक एकमेवाद्वितीय ग्रंथ म्हणजे "भारतीय जल संस्कृती - स्वरूप आणि व्याप्ती". या ग्रंथाचा उल्लेख पंचम वेद म्हणजेच पाचवा वेद असाही केला जातो. याच ग्रंथातील हा एक लेख. आपण सर्व वाचकांना अगदी मनापासून आवडेल, एव्हढेच नव्हे तर त्यातून बऱ्याच गोष्टी आकळतील. त्यातील शब्द न शब्द आपणास एक उर्जा देईल, विचार करण्यास प्रवृत्त करेल. अगदी आत पर्यंत पोहोचेल आणि एक प्रकारची स्वर्गीय तृप्ती देईल.

गंगेचे यमुने चैव गोदावरी सरस्वती 

नर्मदा सिंधू कावेरी जलैस्मिन सन्निधिं कुरु 

💧💦🫧नदी मातृक संस्कृतीत गंगा🫧💦💧

               गंगेचे महात्म्य भारतभर गायले जाते. कोणतीही गोष्ट हरवल्यास गंगार्पण म्हणण्याचा प्रघात आहे. म्हणजे गंगेला दिल्यास ते परमेश्वराकडे जाते अशी समजूत आहे. गंगेला लोकमाता मानले जाते. त्यामुळे तिचे स्त्रीत्व अनेक माध्यमांतून स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला आहे. या माध्यमांचे साधारणतः तीन भाग पडतात.

१. गंगेचे भौतिक स्वरूप जे शिल्पाच्या रूपाने भारतभर पसरलेले आढळते. 

२. गंगेवर निर्माण झालेले प्रचंड साहित्य यामध्ये गंगेची स्तवने, गंगामहात्म्य, गंगाष्टक, गंगालहरी या सारख्या साहित्यांचा समावेश होतो. 

३. प्रत्यक्ष गंगाजल, हे सर्व यात्रेकरू आपल्याबरोबर मोठ्या श्रद्धेने आपल्या गावी घेऊन जातात आणि तीर्थ म्हणून त्याचे यथाविधी पूजन करून आप्तेष्टांत वाटत असतात. 

               पुत्र व्हावा म्हणून गंगेला नवस केला जातो. भीष्म हा गंगेचा ज्ञात असा पहिला पुत्र होय. या नंतर तिने भारतभर अशा शेकडो पुत्रांना जन्म दिला आहे. थोडक्यात गंगेचे स्त्रीत्व, गंगेची प्रजननशक्ती प्रचंड आहे, असा जनमानस आहे. 

गंगा ही भारतातील फार मोठी पाप विनाशिनी नदी मानली जाते. असे कोणतेही पाप नाही की, जे गंगा नाहीसे करू शकत नाही. त्यामुळे आयुष्यामध्ये एकदा पापमुक्त झाले पाहीजे, या भूमिकेतून लक्षावधी भाविक गंगेच्या उगमापासून ते ती बंगालच्या उपसागराला मिळण्या पर्यंतच्या भिन्न क्षेत्री, भिन्न पर्वणीवर स्नानासाठी येत असतात. गंगास्नानाच्या महत्वावर मोठ्या प्रमाणावर स्तवने निर्माण झाली आहेत. त्यातीलच जगन्नाथ पंडितांचे 'गंगालहरी' हे एक होय. गंगा केवळ पाप नाहीसे करते असे नाही, ती मोक्षदायिनी आहे म्हणून केवळ मृत्यू नंतरची चिरंतन शांतता ती देते, असे नसून जीवनात ती समृद्धी निर्माण करते. कारण तिच्या इतकी मोठी नदी भारतात दुसरी नाही. ती आजही भारतातील एक तृतीयांश लोकसंख्येचे भरण-पोषण करते. गंगेचे महात्म्य केवळ स्मृती अथवा श्रुतीत नसून प्रत्यक्ष वास्तवात आणि आचरणात आहे. मोठ्या भूभागाला जलपुर्त करण्याची क्षमता गंगेत असल्यामुळे भारतीय संस्कृतीमध्ये तिचे महत्व जोपर्यंत चंद्र, सूर्य आहेत, तोपर्यंत कायम राहील. एखाद्या वेळेस गंगेसंबंधात निर्माण झालेले साहित्य, गंगेची मंदिरे, शिल्पे इतिहासजमा होतील, पण जनमानसात रूढ असलेले तिच्या संबंधातील विधी आणि स्वतः गंगा ही कायमच असणार आहे. गंगोत्री पासून १४ मैलावर गोमुख आहे. गाईलाही गंगे इतकेच पवित्र मानले जाते. भारतीय संस्कृतीमध्ये गाईपासून देवता आणि सृष्टी निर्माण झाल्याची समजूत आहे. म्हणून प्रत्येक नदीच्या उगमाजवळ गोमुख बसविले जाते. (पांडे सुधाकर, गंगा अँड यमुना इन इंडियन आर्ट अँड लिटरेचर, चंडीगड, १९८४)

              भारतीय संस्कृतीची जडणघडण ही नदीमातृक संस्कृत्तीतून झाली आहे. प्रत्येक नदीच्या काठी संस्कृतीची लहान मोठी केंद्रे निर्माण झाली आणि या केंद्रांच्या एकीकरणातून संधू, गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, कृष्ण, तुंगभद्रा, तापी, नर्मदा, कावेरी अशा अनेक संस्कृती आकारास आल्या. नदीच्या पाण्याने आणि गाळणे समृद्ध असे कृषी क्षेत्र खोऱ्यात आकारास आले आणि खोरे निहाय नदी मातृक संस्कृती निर्माण झाली. प्रकरण पाच मध्ये याचा विचार झाला आहे. त्यामुळे येथील नद्या या मृत नद्या नसून लोकसंस्कृतीच्या, लोकजीवनाच्या साक्षीदार आहेत. त्याचे मातृत्व, त्यांची प्रजनन क्षमता आणि पापक्षालनाची शक्ती या दृष्टीने खऱ्या अर्थाने आजही त्या लोकमाता म्हणून तितक्याच वंदनीय आहेत, जेव्हढ्या त्या संस्कृतीच्या आरंभीच्या कालखंडात होत्या. स्त्रियांना दिलेल्या नद्यांच्या नावावरून या मुद्यास पुष्टी मिळते. काही पुरषांना नद्यांची नावे अपवादात्मक दिलेली आढळतात. जसे कृष्णराव, जमनादास, गंगाराम वगैरे; परंतु भारतभर फार मोठ्या प्रमाणात नदी मातृक संस्कृतीचा वारसा लाभला आहे.

यामध्ये आजही चालू असणारे विधी पुढील प्रमाणे -

१. नदीपूजन अथवा जलपूजन 

२. अप्सरा पंथ

३. ग्राम जत्रा

४. शिव पूजन 

💧II जय गंगे II 💧

🪻🪻🪔II गुरुर्पणमस्तु II 🪔🪻🪻

©️®️डॉ रा श्री मोरवंचीकर 

(भारतीय जल संस्कृती

  स्वरूप आणि व्याप्ती)

विश्व जल दिन २०२६

२२ मार्च २०२६