🔯🕉️🔯 रांगोळी नायिका - २ 🔯🕉️ (व्यक्ती विशेष)

 🔯🕉️🔯 रांगोळी नायिका - २ 🔯🕉️
(व्यक्ती विशेष)

अक्षय कलश आनंदाचा सुखसमाधानाचा 

समृध्दिचा प्रगतीचा आरोग्याचा 

आणि अक्षय्य मैत्रीचा

 अक्षय्य तृतीया

 वैशाख शुद्ध तृतीया

“आयुष्यात मला भावलेल एक गुज सांगतो

 उपजिविके साठी आवश्यक असणाऱ्या विषयाचं शिक्षण जरूर घ्या. 

पोटा पाण्याचा उद्योग जिद्दीने करा, 

पण एवढ्यावरच थांबू नका. 

साहित्य, चित्र, संगीत, नाट्य, शिल्प, खेळ 

ह्यातल्या एखाद्या तरी कलेशी मैत्री जमवा. 

पोटा- पाण्याचा उद्योग तुम्हाला जगवील. 

पण कलेशी जमलेली मैत्री तुम्ही का जगायचं हे सांगून जाईल.”

- पु . ल . देशपांडे

               उपरोक्त उल्लेखित ओळी आपल्या जीवनातील केलेचे महत्व अगदी अचूक रित्या विशद करतात. तर आता कला म्हणजे काय? हा शब्द कसा आला? याचा नेमका अर्थ काय? तर यातील मूळ संस्कृत शब्द आहे कल. कल म्हणजे प्रकट करणे. थोडक्यात कला म्हणजे मानवी मनातील भावनांचे प्रकटीकरण. झोप आणि आहार मानवाच्या मुलभूत भौतिक गरजा. म्हणजेच शारीरिक पातळीवरील मुलभूत गरजा. तथापि यापलीकडे जाऊन मानवाच्या काही मानसिक गरजा सुद्धा आहेत. त्यातील मुलभूत मानसिक गरज म्हणजे भावना व्यक्त करणे. आदिमानव अगदी रानटी अवस्थेत असतांना सुद्धा त्याच्या अंगी अनेक कला होत्या. हा अभ्यासाचा स्वतंत्र आणि अतिशय विस्तीर्ण विषय आहे. तथापि आज आपण फक्त रांगोळीच्या संदभार्त कला म्हणजे काय इतकेच समजून घेतले तरी पुष्कळ आहे. 

               तर, कला या दोन प्रकारच्या असतात. मूर्त कला आणि अमूर्त कला. पैकी मूर्त कला म्हणजे जी कला भौतिक स्वरुपात असून डोळ्याला कायम स्वरूपी दिसते, तसेच आपण तिला स्पर्श करू शकतो. उदा. वास्तुकला, चित्रकला, शिल्पकला वगैरे. अमूर्त कला जी डोळ्याला कायम स्वरूपी दिसू शकत नाही, आपण तिला स्पर्शही करू शकत नाही. उदा संगीत, मौखिक परंपरा, विधी इत्यादी. तर रांगोळी ही कला मूर्त कला प्रकारात मोडते. म्हणजेच रांगोळी किंवा भूअलंकरण ही मूर्त कला आहे.

               रांगोळी म्हणजे काय, तर भूअलंकरण. भू म्हणजे धरणी, पृथ्वी, जमीन, आपली भूमाता. अलंकरण म्हणजे सजावट. भारतीय संकृतीत या भूमातेचे दररोज, अगदी अखंडपणे अलंकरण केले जाते. रांगोळी किंवा भूअलंकरण हे भारतीय संस्कृतीचे एक वैशिष्टपूर्ण आणि व्यवच्छेदक लक्षण आहे. तर हे भूअलंकरण अगदी अविरतपणे का करायचे? तर ही भूमाता आहे म्हणून आपले म्हणजेच मानवाचे आणि समस्त प्राणी आणि वनस्पती जगताचे अस्तित्व आहे. भूमाते शिवाय ते केवळ अशक्य! ही भूमाता आहे आणि त्यावर जलाचे आणि वातावरणाचे अस्तित्व आहे,  म्हणून त्यावर झाडे-वेली निर्माण होऊ शकतात, फुलतात, बहरतात. यांच्यामुळे मानवासहित समस्त प्राणी जगतास श्वास मिळतो. एव्हढेच नाही, तर सर्व शाकाहारी जीवांना अन्न मिळते आणि पुढे या शाकाहारी प्राण्यांवर, मांसाहारी प्राण्यांची उपजीविका चालते. थोडक्यात या भूमाते शिवाय समस्त वनस्पती आणि प्राणी जगताचे अस्तित्व असूच शकत नाही. भूमाता म्हणजे आपले जीवन! मानवाला असे समृद्ध जीवन बहाल करणाऱ्या भूमातेच्या आपण कायमच ऋणात राहायला हवे. दररोज तिच्या बद्दल आपले आदरभाव व्यक्त करायला हवे. म्हणून भूअलंकरण! म्हणून दररोज रांगोळी! ही आपली भारतीय संस्कृती! किती महान, किती उद्दात!

               प्राचीन काळी आदी मानवाने नैसर्गिक गुहांमधून वास्तव्य केले. हळूहळू त्याच्या मेंदूच्या विकासासोबत त्याने आपल्या निवाऱ्यात प्रगती केली. सुरवातीला कुडाच्या झोपड्या आपल्या निवासासाठी बांधल्या. कुडाच्या झोपड्या म्हणजे नैसर्गिक साहित्या पासून बनवलेल्या झोपड्या, म्हणजेच बांबूच्या कामट्या, झाडाच्या वाळलेल्या फांद्या सारख्या गोष्टी वापरून त्यावर माती आणि शेणाचे लिंपण करून बांधलेल्या भिंती. त्यावर अशाच प्रकारे बांधलेले पण उतरते छत. घराच्या आतली आणि बाहेरची जमीन सुद्धा शेणाने सारवलेली. मुख्य द्वारा समोर बाहेरच्या बाजूला हे भूअलंकरण केले जाते. कालांतराने मानवी मेंदूच्या प्रगती सोबतच टप्प्या-टप्प्याने त्याच्या निवासात सुद्धा बदल होत गेले. विटांची, दगडांची घरे बांधली जाऊ लागली. तथापि घराबाहेरील अंगण मात्र मातीचेचे आणि शेणाने सारवून त्यावर रांगोळी! 

               यापुढे जाऊन स्वच्छतेच्या म्हणा किंवा नीटनेटकेपणाच्या नावाखाली अंगणात सुद्धा फारशा बसविला गेल्या. यावर शेणाने सारवणे शक्य होत नाही. मग त्यावर गेरूने सारवून त्यावर रांगोळी काढली जाऊ लागली. ही रांगोळी सुद्धा अतिशय देखणी दिसत असे. अजूनही लहान गावातून, खेड्या-पाड्यांतून बघायला मिळते. या फरशा म्हणजे नैसर्गिक दगड, परंतु लकाकी न देता नैसर्गिक रुपात वापरलेल्या(शहाबाद फरशी). तथापि पुढील काही काळात संगमरवर, ग्रॅनाईट सारखे नैसर्गिक दगड वापरले जाऊ लागले आणि आता तर कृत्रिम फरशा वापरल्या जातात. ज्यावर शेणाने सारवणे तर सोडाच परंतु गेरू सुद्धा लावता येत नाही. ही एक अडचण आणि दुसरी म्हणजे आताशा लोकसंख्या वाढीमुळे जागा अपुरी पडू लागली. त्यामुळे चाळ, त्याहीपुढे सदनिका असलेल्या गगनचुंबी इमारतींची निर्मिती झाली. अंगण वगैरेचा प्रश्नच नाही. 

               इथेच भारतीय नारीची महत्वाची भूमिका सुरु होते. कुठल्याही परिस्थितीत आपली संस्कृती टिकवून ठेवण्याचे महत्वाचे कार्य भारतीय महिला करत आलेली आहे, अगदी सगळ्या आघाड्यांवर. सदनिका असलेल्या इमारती मध्ये मुख्य दारासमोर जागाही कमी असते. पुन्हा कुठलेतरी चकचकीत कृत्रिम फरशा, ज्यावर रांगोळी काढणे अजिबात सोईचे तर नसतेच, परंतु कितीही सुंदर रांगोळी काढली तरी ती नीट दिसू शकत नाही, फरशीच्या चकाकी मुळे, तसेच त्यावरील नैसर्गिक नक्षी मुळे. मग काही महिलांनी योग्य त्यामापाचे आणि हव्या त्या आकाराचे काळ्याशार पाषाणाचे तुकडे खास तयार करून घेतले. मुख्य दारासमोर रांगोळी काढण्यासाठी तसेच देवासमोर रांगोळी काढण्यासाठी. किंवा आपल्या स्वाती काकुंप्रमाणे लाकडी पाट तयार करून घेतले. यावर मग त्या दररोज अगदी न चुकता रांगोळी काढून आपले प्रवेशद्वाराचा दर्शनी भाग, ह्या भूमीचे अलंकरण करत आहेत. आपल्या भारतीय संस्कृतीचे जतन करून, पुढच्या पिढी पर्यंत पोहोचविण्याचे काम अखंडपणे आणि सातत्याने करीत आहेत...

रांगोळीची प्राचीनता, रांगोळीचा इतिहास पुढील भागात...

 स्वाती काकूंच्या या अजून काही खास रांगोळ्या. त्यांच्या विविध प्रकारच्या, अतिशय वैविध्यपूर्ण आणि संख्येने भरपूर रांगोळ्या आहेत. त्या सर्व एका भागात देणे शक्यच नाही. त्यामुळे त्याचे काही भाग केलेलं आहेत. या प्रत्येक भागात रांगोळी बद्दल अभ्यासपूर्ण अतिशय महत्वपूर्ण आणि मनोवेधक अशी माहिती, इतिहास देण्याचा माझा प्रयत्न आहे. आजचा भाग २.

©️®️आनंदी पाऊस

(व्यक्ती विशेष)

१७ फेब्रु २०२६

वाळूच्या प्रत्येक कणात, कलात्मकता दिसते I 

रांगोळीच्या रुपात, घरातील लक्ष्मी हसते II

गुढीपाडवा

रघुवीर आज घरी येणार\

कमल फुलांच्या पायघड्या वर

कमल पदे पडणार...

अक्षय्य तृतीया

 वैशाख शुद्ध तृतीया

ते माझे घर ते माझे घर

जगावेगळे असेल सुंदर

अक्षय्य तृतीयेच्या हार्दिक शुभेच्या

अक्षय्य तृतीया

 वैशाख शुद्ध तृतीया

चला सयांनो अंगणी घालू कुंकुम केसर सडे

मराठी पाऊल पडते पुढे..

महाराष्ट्र दिन - १ मे

घाल घाल पिंगा वाऱ्या माझ्या परसात

माहेरी जा सुवासाची कर बरसात

mother's day 

माझिया माहेरा जा रे पाखरा

देते तुझ्या सोबतीला आतुरले माझे मन  

वाट दाखवाया नीट माझी वेडी आठवण

mother's day

चहाप्रेमींसाठी 

राष्ट्रीय चहादिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा..

२१ मे

चहा दिन

येरे येरे पावसा

नको नको रे पावसा असा धिंगाणा अवेळी...

माझे घर चंद्रमौळी अन् दारात सायली...

पाऊस

आनंदी पाऊस

आनंदी छत्र्या!

वर्षा ऋतू

वर्षाव

आनंदी वर्षाव

सुर निरागस हो....

जागतिक संगीत दिन

२१ जून

सोडोनिया घरदारा सखु आली पंढरपुरा

आषाढी एकादशी

देऊळातल्या देवा या हो उतरा ही पायरी.. 

थांबली बहिणाही दारी

आषाढी एकादशी

देवशयनी एकादशी 

आषाढ शुक्ल एकादशी 

माझ्या सदनाला गुरुराया यावे

आसनी बैसावे क्षणभरी...

गुरुपौर्णिमा

आषाढ पौर्णिमा

सारे जहाँ से अच्छा हिंदौस्ता ह्याला

हम बुलबुले है उसकी ये गुलिस्ता हमारा...

स्वातंत्र दिन 

१५ ऑगस्ट

अजिंक्य भारत अजिंक्य जनता ललकारत सारे

ध्वज विजयाचा उंच धरा रे

स्वातंत्र दिन 

१५ ऑगस्ट

स्वतंत्र भारताचे ७५ वर्ष

हे राष्ट्र देवतांचे हे राष्ट्र प्रेशितांचे

आ -चंद्र सुर्य नांदो स्वातंत्र्य भारताचे

स्वातंत्र दिन 

१५ ऑगस्ट

देश हा देव असे माझा

अशी घडावी माझ्या हातून तेजोमय पुजा.

स्वातंत्र दिन 

१५ ऑगस्ट

करी दिव्य पताका घेऊ

प्रिय भारतगीते गाऊ.

स्वातंत्र दिन 

१५ ऑगस्ट

वेद मंत्राहुन आम्हा वंद्य वंदे मातरम्

स्वातंत्र दिन 

१५ ऑगस्ट

लाडका तिरंगा

नाग पंचमी

आला पंचमीचा सण

झालं अधिर हे मन

नागपंचमी च्या हार्दिक शुभेच्छा

फांद्यावरी बांधिले मुलींनी हिंदोळे

पंचमीचा सण आला डोळे माझेओले

आला खुषित समिंदर ..

त्याला नाही धीर..

होडीला देई ना ग ठरु..

सजणे होडीला बघतोय धरू..

नारळी पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्या

भरजरी ग पितांबर दिला फाडुन

द्रौपदिसी बंधु शोभे नारायण

राखी पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा

जिवाशिवाची बैल जोड

लाविल पैजला आपली कुडं

बैल पोळा

सुन मैय्या मोरी मैं नही माखन खायो

गोकुळाष्टमी

दहीहंडी - भाद्रपद शुद्ध अष्टमी

नटखट भारी किसन मुरारी टपला यमुनातीरी

कशी मी जाऊ मथुरेच्या बाजारी

दह्यादुधाची करतो चोरी..

नंदाचा हरी..

गवळणींनो जाऊ नका बाजारी

तव भगिनीचा धावा ऐकुनी धाव घेई गोपाळा... 

गोपाळा लाज राख नंदलाला

गोकुळाष्टमी निमित्ताने

देव माझा सांगुन गेला पोटापुरतच कमव... 

जिवाभावाचे मित्र मात्र खुप सारे जमव...

मैत्रिचे धागे..

मैत्री दिन

रक्ताची नाती जन्माने मिळतात मानलेली नाती मनाने जुळतात

नाती नसतानाही जी बंधने जुळतात त्याला मैत्री म्हणतात.

मैत्री दिन

मैत्रीची घट्ट रेशमी वीण.कधीही न सुटणारी.

मैत्री दिन