🔯🕉️🔯 रांगोळी नायिका - ३ 🔯🕉️ (व्यक्ती विशेष)

 🔯🕉️🔯 रांगोळी नायिका - ३ 🔯🕉️
(व्यक्ती विशेष)

भावाचे रंग रेखुनी, दारात काढू सात्विक रांगोळी I 
लक्ष्मी देवीची कृपा व्हावी, हीच मंगल कामना निराळी II 

बाप्पा मोरया

                    आधीच्या भागात म्हटल्या प्रमाणे भूअलंकरण म्हणजेच रांगोळी हे भारतीय संस्कृतीचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि मनोवेधक लक्षण आहे. एक खास, विशेष अशी भारतीय कला आहे. या कलेच असंख्य उल्लेख, अनेक प्राचीन भारतीय साहित्यात आलेले आहेत. वात्सायन(३-४ शतकात रचले गेले आहे) ह्या ग्रंथात ६४ कलांची यादी दिलेली आहे, या कलांच्या यादीत भूअलंकरण म्हणजेच रांगोळी या कलेचा समावेश केलेला आहे. 

 

                    पहिली रांगोळी, याबद्दल एक लोककथा सांगितली जाते, ब्रह्मदेवाने एकदा आंब्याच्या झाडाचा रस काढून, जमिनीवर एका सुंदर स्त्रीची प्रतिमा काढली. ही सुंदर स्त्री म्हणजे उर्वशी. हीच प्रतिमा पहिली रांगोळी किंवा भूअलंकरण मानले जाते. 

रामायणात सीता स्वयंवर प्रसंगी रांगोळ्या काढल्याचे उल्लेख मिळतात.

नाट्यशास्त्र - भरतमुनी रचित - अष्टदल पद्म मंडळ रेखांकन असा उल्लेख - इ स पू २०० - इ स २००(सातवाहन काळ)

प्राचीन साहित्यात रांगोळीचे बरेच उल्लेख आढळतात. ते खाली त्याच्या काळासहित दिलेले आहेत.

पौमचरिऊ - जैन साहित्य - विमलसुरी रचित - १-३ शतक 

मृच्छकटिकम् - शूद्रक रचित - इ स ३०० - इ स ६००

वरांगचरित - जैन साहित्य - सिंहानंद रचित - इ स ६०० - इ स ७०० 

नलचंपू - त्रिविक्रमभट्ट रचित - १० वे शतक

यशतिलकचंपू - जैन मुनी सोमदेव सुरी - इ स ९५९

तिलक मंजिरी - जैनमुनी धनपाल रचित - इ स १०००

देशीनाममाला - हेमचंद्र रचित - इ स १०८८ - इ स ११७२ - तांदूळ पीठ रांगोळी 

ग्रंथचिंतामणी - वादिभसिंह रचित - इ स १०५० - भोजन प्रसंगी रांगोळीचा उल्लेख 

 अपरार्क - याज्ञवल्क्य स्मृती या ग्रंथावर समीक्षा - ११ वे शतक - उपलेपन असा उल्लेख  

मानसोल्लास - चालुक्य वंशीय सोमेश्वर रचित - इ स ११३० - धूलिचित्र असा उल्लेख 

शिल्परत्न - श्रीकुमार रचित - रसचित्र, धूलिचित्र, चित्रमिती असे उल्लेख 

मुनीसुव्रता - जैन साहित्य - अर्हादशा रचित - इ स १२५० - रंगवल्ली चा उल्लेख

शिशुपालवध - काव्य - भास्कर भट्ट बोरीकर रचित - इ स १२७३ - रांगवळी असा उल्लेख

लिळाचरित - महिंभट्ट - इ स १२७८ 

संत नामदेव साहित्य - इ स १२७० - इ स १३५०  

अकाशभैरवकल्पम् - ज्ञानकोश - इ स १४०० - इ स १६००

जातक परिजातक - ज्योतिषग्रंथ - वैद्यनाथ दीक्षित रचित - इ स १४०० - इ स १६५० 

मिनाक्षीमैकुरम, तिरिकुत्राल्कुरवंजी - तमिळ साहित्य - कोलम चा उल्लेख इ स १६ - १७ वे शतक 

दासबोध - संत रामदास रचित - इ स १६०८ - इ स १६८२ 

विराटपर्व - मोरोपंत रचित - इ स १७२९ - इ स १६९४ 

Hindu manners, customs and ceremonies - By Abbe J.A. Dubois - 1807

The Parsees : Their History, manners, customs and Religion - By Dosabhoy Framjee Karaka - 1858

रंगवल्लिका - गोदावरीबाई पंडित रचित - इ स १८६७

Note on rangoli - The Bombay Gazateer - 1884

कविता - केशवसुत रचित - इ स १८९६

Studies in Indian culture history - Archeologist Parshuraamkrushna Gode यात History of Rangvalli art between 50 BCE - 1900 CE या प्रबंधात कालगणने नुसार क्रमाने रांगोळी बद्दल माहिती आहे.  वैदिक साहित्य, पुराणे आणि जैन साहित्य या सर्वातील रांगोळीचे आलेले उल्लेख रांगोळी ही कला किती प्राचीन आहे याची साक्ष आहे. 

                    एक रांगोळी जर आपण काढली तर आपण आपल्या अतिप्राचीन वारस्याचे जतन करत आहोत आणि तोच वारसा पुढील पिढी पर्यंत पोहोचवत आहोत! किती स्वर्गीय सुंदर भावना आहे ही! तर अशाच रोज, नैमित्तिक, शक्य होईल तेव्हा कटाक्षाने रांगोळी काढा. आपला अतिप्राचीन कला वारसा जपा आणि पुढील पिढी पर्यंत पोहोचवा!

(संदर्भ - विनिता देशपांडे, भू-अलंकरण)

II इति रांगोळी पुराणम् II

आणि या पुढे मुख्य विषय -

स्वाती काकूंच्या पुढील काही खास रांगोळ्या...

©️®️आनंदी पाऊस 

(व्यक्ती विशेष - ३)

१८ फेब्रु २०२६ 

तुझ्या कृपेने दिन उगवे हा 

करूनी तव भजनात

वंदितो तुजला गजवदना

ताशांचा आवाज तरारारा झाला

अन् गणपती माझा नाचत आला

सुखकर्ता दु:खहर्ता वार्ता विघ्नाची

आले रे गणपती आज दारी रे

ऋषिपंचमीच्या हार्दिक शुभेच्छा...

घरची भाजी.....

आली माहेरा राणी गौराई

घाला ग अंगणी सडा रांगोळी

सोहळा विसर्जनाचा नैवेद्य लाडवांचा

लाडका तुमचा आमचा स्वगृही निघालासे.

गणपती येता घरी वाहे चैतन्याचे वारे

दहा दिवस कसे गेले सुनी सुनी होती दारे..

उत्सव नवरात्री चा  उत्सव नऊ रंगांचा...

उत्सव नवदुर्गेचा..

उत्सव नारीशक्ती चा....

जय शारदे वागीश्वरी

वीणेवरी फिरता तुझी चतुरा कलामय अंगुली... 

संगीत जन्मा ये नवे जडता मतीची भंगली..

भोंडला गीत-१

ऐलमा पैलमा गणेश देवा

माझा खेळ मांडून दे करीन तुझी सेवा..

भोंडला गीत-२

हरीच्या नैवेद्याला केली जिलबी बिघडली..

भोंडला गीत-३

एक लिंबु झेलु बाई दोन लिंबु झेलु...

भोंडला गीत-४

आड बाई अडोणी आडाचं पाणी काढोनी....

आडात पडली कोय ग..खिरापतीला काय ग....

भोंडला गीत-५

अरडी ग बाई परडी...

चारी दरवाजे उघडा ग बाई

झिप्र कुत्र बांधा ग बाई...

भोंडला गीत-६

आड बाई अडोणी 

आडाचं पाणी काढोनी..

आडात पडला शिंपला...

आमचा भोंडला संपला...

दसरा-१

क्षण सोनेरी लुटु चला ...

आनंदाचा वाहे झरा..

नात्यांमध्ये गुंफु होती

प्रेम जिव्हाळा हाच खरा..

दसरा-२

विजयादशमी च्या हार्दिक शुभेच्छा

दसरा-३

बागेतला झेंडु आज मला वेगळाच भासला..

कारण विचारले कानी तर खुदकन हसला.,

संपला एकदाचा पावसाळा चाहुल थंडीची आली दारी.... 

चहा असो वा गरम काॅफी असेल माझी ऐटच न्यारी....

पहिला दिवा

आली आली दिवाळी आली... 

आकाश कंदीलाने सुरुवात झाली...

वसू बारस

गो बारस

सारे घर 

सारे अंगण 

इतकेच नाही 

तर 

सारे विश्व उजळून टाकणारा 

दिव्यांचा सण

ज्योती जागल्या पणत्या लागल्या 

दिपावलीच्या सणी

वाटतंय माझ्या मनी .. 

चांदण्या निघाल्या अंगणी

लक्ष्मीपूजन

दिवाळी

दिवाळी

दिवाळी

दिवाळी

आली माझ्या घरी ही दिवाळी

सप्तरंगात न्हाऊन आली

नवल वर्तले गे माये उजळला प्रकाशु ..... 

मनाचिये अंधाराचा होतसे विनाशु.....

दीपावली

दिव्यांचा सण

आली माझ्या घरी हे दिवाळी...

दिव्या दिव्या दिपत्कार 

दिव्यांची आवली 

दिव्यांची ओळ 

दीपावली

गुलाबी थंडी ने आपले रंग बदलायला सुरुवात केली आहे.

थंडी सुसह्य करा.