साधू-ऋषीकेश (गोष्टी माझ्या पर्यटनाच्या...)

 साधू - ऋषीकेश

(गोष्टी माझ्या पर्यटनाच्या...) 

मुद मंगलमय संत समाजू I

जो जग जंगम तीरथराजू II 

-श्रीरामचरीतमानस

अर्थ - साधूंचा(संतांचा) समुदाय हा आनंद आणि कल्याणाचा स्रोत आहे. हा समुदाय म्हणजे या जगात एक फिरते तीर्थक्षेत्र (प्रयागराज) आहे.

                           साधू! साधू म्हटले की आपल्या प्रत्येकाच्या मनात एक प्रतिमा तयार होते, सोबतच मनात विविध भावनांचे तरंग उठतात. माझेही थोड्या फार प्रमाणात तसेच आहे. सर्वात पहिली भावना म्हणजे भीती. अगदी लहानपणापासून मला या साधुंची प्रचंड भीती वाटे. यासोबतच त्यांच्या बद्दल खूप जिज्ञासा सुद्धा वाटे, अजूनही आहे. पण भीती इतकी, की जवळ जाऊन त्यांच्याशी बोलणे, संवाद साधणे फारच दूरची गोष्ट. लहानपणी वाटे ते आपल्याला पळवून नेतील आणि तशा प्रकारच्या घटना सुद्धा ऐकण्यात येत असतं. त्यातील सत्यता मात्र माहिती नसे. दुसरे म्हणजे ते आपल्याला शाप देतील. लहानपणी आपण प्रत्येक जण घरातील थोरल्या व्यक्तींकडून अनेक कथा ऐकत असतो. त्यात देवादिकांच्या गोष्टीत नेहमीच शाप आणि वरदान दिल्याचे उल्लेख येत. पैकी वर मिळावा असे प्रत्येकाला मनापासून वाटे. त्याविरुद्ध शाप या प्रकाराची अत्यंत भीती. या साधूंकडे पाहिल्यावर साधारण नकारत्मक भावना येत असे, माझ्या मनात तरी. त्यामुळे ते शापच देतील असे वाटे. 

                         शाळेत जाता-येता किंवा इतर कुठे गेले, तर कुठे नी कुठे हे साधू दृष्टीस पडत. तथापि सगळ्यांत ठळकपणे आठवणी असलेले साधू म्हणजे, चौधरी सदनच्या मागच्या बाजूला असलेले महादेवाचे मंदिर. याचा उल्लेख आणि सविस्तर वर्णन "हरतालिका" या लेखात आलेलेच आहे. तसेच या साधू बुवांचा उल्लेख सुद्धा आलेला आहे. तर आमच्या शेजारच्या इमारतीत एक कुटुंब होते, त्यात आमच्या वयाची एक मुलगी आणि एक मुलगा होते. हा मुलगा अतिशय खोडकर. त्यांच्या गच्चीवरून हे मंदिर सरळ सरळ समोरच दिसत असे. एका दुपारी याच्या मनात काही खोडकर विचार आले. त्याने घरातील एक छोटा आरसा आणला. त्या आरश्यात सूर्य प्रतिबिंब एका विशिष्ट कोनात येईल असा धरला आणि हा सूर्यप्रकाश परवर्तीत होऊन बरोबर, त्या मंदिरात बसलेल्या साधू बुवांच्या चेहऱ्यावर पडू लागला. सुरवातीला त्यांनी दुर्लक्ष केले. तथापि सारखाच त्यांच्या डोळ्या-चेहऱ्यावर तो प्रखर सूर्य प्रकाश येऊ लागला, तसे ते वैतागले. कारण त्याचा त्यांना प्रचंड त्रास होऊ लागला. शोध घ्यायचा प्रयत्न केल्यावर त्यांच्या लक्षात आले, या समोरच्या इमारतीतून कुणीतरी खोड्या करत आहे. हा मुलगा काही केल्या, त्यांना त्रास देणे थांबवेना. मग सरळ ते मंदिरातून बाहेर आले आणि त्यांच्या इमारतीचा जिना चढून वर आले. तथापि यांच्या मजल्याच्या एक दादरा खाली एक दार होते आणि ते कायम आतून बंद असे. त्यामुळे त्यांना प्रत्यक्ष आत काही येता आले नाही. मग त्यांनी दारा आडूनच रागवायला सुरवात केली. बराच वेळ रागावले आणि मग निघून गेले. तेव्हा आम्ही त्यांच्या घरी होती की आमच्या घरातून बघत होतो, हे नक्कीचे आठवत नाही. परंतु तेव्हा मात्र अतिशय भीती वाटली हे सांगायलाच नको. असो.

                           काही वर्षांपूर्वी, थोर चित्रकार आदरणीय चंद्रमोहन कुलकर्णी सरांनी नर्मदे काठच्या काही साधुंची चित्रं काढली. सोबतच त्यांच्या बरोबर केलेल्या संवाद आणि काही माहिती सुद्धा लिहिली. तेव्हा हे साधू नीट निरखून पाहिले. त्यांचा एकूण वेश म्हणजे गडद झळाळते रंग, अतिशय आकर्षक. एरव्ही भीती पोटी त्यांच्याकडे कधी नीटपणे पाहिलेही नव्हते. सरांच्या चित्रं आणि लेखन माध्यमातून मात्र हे सारे नीट न्याहाळता आले. थोडीफार भीतीही कमी झाली. तथापि मोठ झाल्यावर इतरही अनेक भावना समजतात, त्यात हल्ली हे साधुच नाही, तर बाकीही बरेच लोक सरळ आपल्या शरीराला स्पर्श करतात. त्यामुळे अजूनच नकारात्मक भावना मनात आल्यावाचून राहात नाही. नुकताच हरिद्वार येथे याचा अनुभव घेतला.

                          तर या सगळ्या कारणांनी त्यांच्याशी बोलणे तर शक्यच होत नाही. तथापि त्यांचे लक्ष असतेच, त्यामुळे त्यांची छायाचित्रं घेणे सुद्धा कठीण होऊन बसते. कारण त्यांना काही न देता, त्यांची छायाचित्रं काढली की ते काही अपशब्द बोलायला लागतात. त्यांची बाजू पाहिली तर ते बरोबरच असतात, आपण चुकीचे. मी एरव्ही कशाचीही छायाचित्रं काढायची असली, की परवानगी घेते, मगच काढते. परंतु इथे नेमकी तीच अडचण. तथापि यावेळी यात मी बरीच यशस्वी झालेय. ती सगळी छायाचित्रं सोबत जोडत आहेच. 

                           ही सगळी छायाचित्रं घेत असतांना, याबद्दल लिहिण्याचा विचार करत असतांना आणि आता प्रत्यक्ष लिहितांना, एक विचार मनात येत होताच, तो म्हणजे, साधू म्हणजे नेमके काय? खरे साधू कोण? आणि भोंदू कोण? तर साधू म्हणजे सज्जन, पवित्र माणूस किंवा स्त्री(साध्वी). हा तसा अभ्यासाचा अतिशय सविस्तर आणि मोठा विषय आहे. त्याबाबत माझा फारसा अभ्यास नाही. परंतु आपण जनसामान्य, साधारण अंगावर भगवे-लाल वस्त्र, केशांच्या जटा, अंगावर विभूती लावलेली, हातात कमंडलू, खांद्याला झोळी अडकवलेली अशा भौतिक गोष्टी वरून त्या व्यक्तीला साधू म्हणतो. तथापि साधू हा शब्द एका विशिष्ट मानसिक गोष्टीशी निगडीत आहे. त्याचा उपरोक्त उल्लेखित भौतिक गोष्टींशी फारसा संबंध नाही. अर्थातच मी काढलेली छायाचित्रं त्यांचे भौतिक रूप पाहूनच काढलेली आहेत.

                            कधीतरी मला या साधुंची भीती वाटणे, संपूर्णपणे बंद होईल आणि मी त्यांच्याशी मोकळेपणे संवाद साधू शकेल अशी आशा करते. या बद्दल काही प्रमाणात वाचन केलेले आहे. परंतु हे वाचन साधू विषय केंद्रित ठेवून नव्हते, त्या-त्या विषयाच्या अनुषंगाने आलेले लेखन होते. त्यामुळे मी काही ठोसपणे लिहिण्याचे धाडस करू शकत नाही, आज मितीस तरी. असो. खाली मला भेटलेल्या?, दिसलेल्या साधुंची छायाचित्रं जोडत आहे. आनंदी वाचकांचे या विषयावरील अनुभव ऐकण्यास उत्सुक आहे.

गंगा संग्रहालयातून बाहेर पडताना दिसलेले हे साधू 

त्रिवेणी घाट, ऋषिकेश येथे साधूंचा हा गट 

झाडाच्या सावलीत विश्रांती घेत होता 

हे साधू विश्रांती घेण्याच्या तयारीत होते 

ह्यांनी छान ताणून दिली होती 

अगदी गंगा काठावर येऊन बसले, पुढे 

काही पूजा पाठ करण्याचा मानस असावा. 

यांची काही तरी आवरा आवर चालली होती 

ह्यांनी ही अशी काही पूजा केली होती आणि पाण्याच्या काठावर 

जाऊन बसले होते, काय करत होते माहिती नाही 

हे पायर्‍यांवर निवांतपणे बसले होते 

हे असेच होते संपूर्ण वेळ 

कसले तरी वाचन करीत होते 

हे शांतपणे बसून परिसर न्याहाळत होते 

हे नुकतेच येऊन नदी काठी बसले होते 

ह्यांची काही तरी शोधाशोध सुरू होती 

आवरा आवर चालू होती 

रस्त्यावर उभे होते 

II गंगार्पणमस्तु II

©️®️ आनंदी पाऊस 

(गोष्टी माझ्या पर्यटनाच्या...) 

२४जून२०२६