🌀🌀पारंपारिक भाजणीची चकली🌀 (थोडं चविष्ट)

🌀🌀पारंपारिक भाजणीची चकली🌀 

(थोडं चविष्ट)

               दिवाळी! दिवाळी म्हटलं की दिवे, झगमगाट, दिवाळी अंक, कपडेलत्ते, दाग-दागिने वगैरे येतेच. तथापि सगळ्यात महत्वाचा घटक म्हणजे फराळ! कारण याचा थेट संबंध पोटाशी, भुकेशी येतो. मानवाचीच नाही तर या विश्वातील प्रत्येक महाकाय जीवापासून ते अगदी सूक्ष्म जीवापर्यंत सगळ्यात पहिली जाणीव असते, ती म्हणजे भूक! बाकीच्या सगळ्या जाणीवा नंतर म्हणजे पोट भरल्यावर... त्यामुळे मानवाची सगळ्यात पहिली आणि अतिशय महत्वाची गरज म्हणजे अन्न. अगदी सुरवातीला वानारावस्थेत असतांना मानवाने कंद-मुळे आणि शिकार करून आपली भूक भागविली. पुढे पुढे जसा मानवाची आणि मानवी मेंदूचा विकास होत गेला तसतसा त्याचा इतर गोष्टीत जसा फरक पडत गेला, तसाच त्याच्या अन्ना मध्येही फरक पडत गेला. मुख्य कारण म्हणजे अग्नी आणि त्यानंतर शेतीचा शोध. मेंदू विकसित होत गेला तसा तो वेगवेगळे प्रयोग करू लागला. आणि आज तर अगदी वाट्टेल तसे प्रयोग करतो आहे, असे म्हटले तरी वावगे ठरू नये. अर्थातच हा प्रवास थोड्या काळाचा नव्हता, करोडो वर्षांचा प्रवास आहे. खर तर हा एक स्वतंत्र विषय आहे, अभ्यासाचा. त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

               तर दिवाळी तोंडावर आलीये, सगळ्या महिलांची आणि फराळ करणाऱ्या व्यावसायिकांची प्रचंड धांदल उडालेली असते या काळात. दिवाळीचा फराळ म्हटले की एक मोठ्ठी यादीच तयार होते, न संपणारी, लांबत जाणारी, मारुतीच्या आणि अंगदाच्या शेपटीसारखी! म्हणजे शेव तेही विविध चवीचे, नुसते मिठाचे, कमी-जास्त तिखटाचे, लसणाचे, पालकाचे, पुदिन्याचे, टमाट्याचे असे एक न अनेक, चकलीचे तसेच, मग खारी बुंदी, तिखट बुंदी, गोड बुंदी, मोतीचूर, चिवड्याचे तर इतके प्रकार की त्यावर एक स्वतंत्र आणि लांबलचक लेख होवू शकतो. अजून गाठी, पापडी, फाफडा वगैरे सारखे पदार्थ. गोडाचे तसेच असंख्य प्रकारचे लाडू, पेढे - तेही कितीतरी निरनिराळ्या चवीचे, सांजाऱ्या, अनारसे, बालुशाही असे मोजातही न येणारे पदार्थ! एकेकाच्या आठवणीने जितके तोंडाला पाणी सुटते, तितकेच किंवा त्यापेक्षा कणभर जास्तच थकायलाही होते, विशेष करून महिलांना. कारण हे सारे तयार करण्याचे कष्ट त्यांनाच उपसावे लागतात.

               या सगळ्यांत एक अतिशय चविष्ट, रुचकर साऱ्यांनाच मनापासून आवडणारा पदार्थ म्हणजे चकली! आता बाकी पदार्थांचे इतके निरनिराळे प्रकार आलेत म्हटल्यावर चकली का म्हणून मागे राहील? या चकलीचेही विविध प्रकार आज सर्वत्र बघायला मिळतात. म्हणजे पालक चकली, ज्वारीची चकली, झटपट चकली, वगैरे वगैरे. तथापि पारंपारिक भाजणीच्या चकलीला पर्याय नाही, तिची बरोबरी इतर कोणतीच चकली करू शकत नाही. हा पदार्थ आयुर्वेदात सांगितला आहे आणि त्याचे घटक आणि तयार करण्याची पद्धतही आहे. दिवाळी म्हणजे हिवाळा, या काळात मानवी शरीराला अतिशय पौष्टिक आणि औषधी गुणधर्म असलेला हा पदार्थ आहे. मागे उल्लेख केलाच आहे, माझे आजोळचे आजोबा आयुर्वेदिक वैद्य, अतिशय निष्णात आणि तितकेच शिस्तप्रियही. खाण्यापिण्याचे नियम घरात आणि त्यांच्याकडे येणाऱ्या रोग्यानाही ते पाळावेच लागत, त्याशिवाय त्यांचे औषध मिळणे अशक्य! तर त्यांच्या कडे मोठीच ग्रंथ संपदा होती, मराठी संस्कृत आणि गुजराथी भाषेतील. दिवाळी आली की ते यातील, दिवाळी फराळाची माहिती असलेले ग्रंथ घेऊन बसत, स्वयंपाक घरात आणि त्याप्रमाणे सारे करायला सांगत.

               आज अशा या पारंपारिक भाजणीच्या चकलीची पद्धत सांगणार आहे. ती संपूर्णपणे त्यांनी सांगितलेली आहे की त्यात काही बदल आहेत, हे नक्की सांगणे अवघड आहे. ते जाऊन बरीच वर्ष झालीत, त्यामुळे त्याबद्दल सखोल माहिती घेणेही अगदी अशक्य. तथापि याप्रमाणे चकल्या केल्या तर त्या फसणे अगदी अशक्य आहेत. त्याबरोबर त्या जराही तेलकट होत नाही. एकदा का तुमच्या हातात बसली ही चकली की कायमच तुमच्या चकल्या खात्रीने अतिशय चविष्ट, रुचकर, कुरकुरीत आणि खूपच देखण्या, सुंदर होणार यात शंका नाही. तर यासाठी लागणारे साहित्य सांगते आधी. वाटीच्या प्रमणात सांगते साहित्य, तुम्हाला किती करायच्या त्याप्रमाणे वाटी लहान मोठी घेता येईल किंवा त्याच्या पटीत साहित्य घेता येईल. तांदूळ २ वाट्या, पोहे १ वाटी, हरबरा डाळ म्हणजेच चण्याची डाळ १ वाटी, साबुदाणा अर्धी वाटी, उडीद डाळ पाव वाटी आणि धणे-जिरे सारख्या प्रमाणात. 

               वर नमूद केलेले साहित्यात्यील एक एक घटक घेऊन तो वेगवेगळा मंद आचेवर अगदी खमंग भाजून घ्यावा म्हणजे काय तर आच अगदी मंद ठेवावी आणि सतत पण हळुवार हलवून भाजत राहावे. चांगले खमंग भाजले गेले, की त्या-त्या घटकाचा एक अतिशय खमंग सुवास दरवळू लागतो. सवयीने समजतो. म्हणजे तो घटक छान खमंग भाजला गेला आहे, असे समजावे आणि तो काढून घेऊन दुसरा घटक भाजावयास घ्यावा. सगळे घटक भाजून झाले की संपूर्ण घरात जो काही भाजणीचा सुगंध दरवळतो, तो केवळ अवर्णनिय! अगदी चकलीची चवच जिभेवर येते म्हणा ना, आणि मग चकली खायची जी काही घाई होऊन जाते ना की कधी एकदा चकली तयार होते, असे होऊन जाते. तर हे भाजणीचे मिश्रण पूर्णपणे थंड होवू द्यावे. त्यानंतर हे मिश्रण दळून घ्यावे.

              आता प्रत्यक्ष चकली तळायला घ्यायच्या आधी थोडी पूर्व तयारी करून घ्यावी. ही केलेली असली की पुढचे सारे विना अडचण सुरळीत पार पडते. म्हणजे चकली करण्यसाठी लागणारा साचा आणि चकलीचा शिक्का असलेली म्हणजे तारकाकृती चकती शोधून ठेवणे, ती नीट साफ करून घेणे. हे पितळी असेल तर जरा जास्तच नीटपणे साफ करावे लागते. तळण करण्यासाठी कढई, झारा, तळलेल्या चकल्या ठेवण्यासाठी एक ताट, जे थोडे तिरके करून ठेवता येईल, जेणे करून तेल एका बाजूला जमा होईल. या ताटात जमा झालेल्या चकल्या ठेवण्यासाठी अजून एक ताट आणि सरते शेवटी डबा. चकलीचे पीठ भिजविण्यासाठी परात, पाणी गरम करण्यासाठी एक भांड, पिठात थोडे पाणी घालून मळण्यासाठी एका भांड्यात थंड पाणी.

               आता प्रत्यक्ष कृती. भाजणीचे पीठ आणि पाणी याचे प्रमाण महत्वाचे. दोन वाट्या पीठ घेतले, तर त्यासाठी एक वाटी पाणी घ्यावे. याप्रमाणे हव्या त्या प्रमाणत पीठ घेऊन त्यात तीळ घालावी आणि आपल्या आवडी प्रमाणे तिखट, हळद आणि मीठ घालावे. त्याचे निम्मे पाणी म्हणजे २ वाट्या पीठ असेल तर एक वाटी पाणी, एका भांड्यात घालून ते आचेवर ठेवावे. उकळी आली की, मोजून घेतलेल्या पिठात घालून चांगले कालवून घ्यावे आणि त्याचा गोळा करून तो एका सुती कापडाने झाकून ठेवावा. अर्ध्या तासाने चकल्या करायला घ्याव्या. चकली साच्यात जेव्हढा उंडा मावेल तेव्हढाच एका वेळी मळून घेतलेले पीठ साच्यात घालण्यासाठी तयार होते. मळतांना, पीठ थोडे कडक वाटले तर थंड पाण्याचा हात लावून मळून घ्यावे. साधारणपणे गरम पाण्यात बरोबर भिजलेला असतो, पण काही वेळा हवामानामुळे थोडे कमीजास्त झाले, तरच थंड पाण्याचा वापर करावा लागतो, अन्यथा नाही. 

               मग साच्यात ह्या मळलेल्या पिठाचा उंडा भरावा आणि साचा नीट बंद करावा. या साच्याच्या मदतीने, ताटात किंवा कागदावर चक्राकार चकल्या गाळून/घडवून घ्याव्या. मला चकली प्रकरणातील ही पायरी अगदी लहानपणापासून खूप आवडते. लहान असतांनाच मलाही करून बघावेसे वाटे, पण करायला मिळत नसे. थोडं मोठं झाल्यावर अभ्यासाचे झेंगट असे आणि बारावी झाल्यावर तर वसतिगृहात आमची वस्ती, त्यामुळे तिथे हे सगळे करण्याची संधी मिळण्याची शक्यताच नसे. मात्र लग्न झाल्यावर नौकरी, नंतर लहान मुलगी, व्यावसायिक कामे, अभ्यास, परीक्षा वगैरे सारे काही सांभाळून दिवाळीचा सगळा फराळ करत राहिले, कुणाच्याही मदतीशिवाय, एकटीने. कधी कामाची, अभ्यासाची जास्तच गडबड असली, तरी दुसऱ्या कुठल्याही पदार्थाला सुट्टी देत असते, परंतु चकली मात्र करतेच करते. या वर्षीही बाकी गडबडी मुळे बाकीचे किती होते माहिती नाही, तथापि कालच चकली भाजणी दळून तयार आहे. 

               तर, तेल चांगले तापू द्यावे. तेल तापले की त्यात हळुवार एक-एक करत या आधीच घडवून ठेवलेल्या चकल्या घालाव्या. त्यानंतर आच मंद करावी आणि या मंद आचेवर चकल्या दोन्ही बाजूने छान गुलबट-लाल रंगावर तळून घ्याव्या. आधीच घेतलेले ताट थोडे तिरके ठेवून त्यात उंच भागावर या तळलेल्या चकल्या ठेवाव्या म्हणजे जास्तीचे तेल असेल तर ते निथळून ताटाच्या खाली असलेल्या भागात जमा होईल. परंतु सहसा तेल येतच नाही, या प्रमाणत आणि या पद्धतीने केल्यावर. असे करत सगळ्या भिजलेल्या पिठाच्या चकल्या करून घ्याव्या. 

                 हे प्रमाण वापरून आणि सांगितलेल्या पद्धतीने चकल्या केल्या तर त्या फसण्याची शक्यता अगदी शून्य! न तुटणार, न मऊ पडणार आणि सर्वात महत्वाचे तेलकट तर अजिबातच होणार नाही, जे सगळ्यात महत्वाचे असते! चकल्या झाल्यावर त्या पूर्णपणे गार झाल्यावरच डब्यात भराव्या, अन्यथा त्या मऊ पडण्याची दाट शक्यता असते. मग त्या मऊ पडलेल्या चकल्या खाण्यात अजिबात मजा येत नाही. हा चुरकुरीत चकाल्यांनी भरलेला डबा फस्त व्हायला जरा ही वेळ लागत नाही. तथापि डबा भरून कुरकुरीत चकल्या करायला मात्र भरपूर वेळ लागतो. भरपूर चकल्या करा, मनसोक्त चकल्या खा! आपला खाद्य संस्कृतीतील हा चविष्ट, रुचकर, पौष्टिक वारसा आपोआपच जपला जाईल, पुढच्या पिढी पर्यंत पोहोचेल, आणि पुढेही रुजत राहील...कायम...अखंडपणे...

 II इति चक्राकार चकली चर्वण II 

लाकडी साचा

पितळी साचा 

तारकाकृती चकती 

कागदावर पाडून घेतलेल्या चक्राकार चकल्या 

चकल्या तळतांना

खाण्यासाठी एकदम तय्यार चकल्या! 

©️®️आनंदी पाऊस

(थोडं चविष्ट!)

१२ ऑक्टो २०२५