🔯🕉️🔯 रांगोळी नायिका - ४ 🔯🕉️ (व्यक्ती विशेष)

 🔯🕉️🔯 रांगोळी नायिका - ४ 🔯🕉️

(माझा रांगोळी प्रवास)
(व्यक्ती विशेष)

तुळशी विवाह

दरवाजावर रांगोळी, दारात लक्ष्मीचा वास I

मांगल्याच्या या सणाने, आनंदाचे उडे भास II 

               रांगोळीची आणि माझी ओळख अर्थातच आईच्या रांगोळीतून झाली. याबद्दल बरीच माहिती "आठवणीतील एक हळदी-कुंकू" लेखात आलेलीच आहे. त्यापुढे जाऊन माझी चित्रकारी आनंदी पावसातून समस्त वाचकांनी पाहिलेलीच आहे. मात्र माझ्या रांगोळी बद्दल काहीही उल्लेख या आधी आलेला नाही. आज स्वाती काकूंच्या रांगोळी निमित्ताने माझ्या रांगोळीची गोष्ट. चौधरी सदन मध्ये राहात असे पर्यंत मी जरा लहान असल्याने, रांगोळी काढण्याचे काम पूर्णपणे माझ्याकडे आलेले नव्हते. म्हणजे आम्ही दुसऱ्या मजल्यावर राहात असल्याने, घरच्या मुख्य दारासमोर मम्मीच रांगोळी काढत असे. मात्र खाली म्हणजे जमीन मजल्यावरून रस्त्याच्या पातळीवर जाण्यासाठी छोटा ओटा आणि ५-६ पायऱ्या आहेत. मग केव्हा या ओट्यावर किंवा पायऱ्या संपल्यावर, त्या पायऱ्यांच्या समोर एक छोटी रांगोळी काढण्याची संधी मिळत असे. अर्थातच रोज नाही, ही रांगोळी फक्त काही महत्वाच्या सणाच्या दिवशी काढली जात असे. मला स्पष्ट आठवते, त्यावेळी ठिपक्यांची रांगोळी काढत असे मी, तीही अगदी छोटी म्हणजे आठ ते दहा ठिपके आणि आठ ते दहा ओळी. अगदी साधीशी. 

               मात्र या नंतर आम्ही गांधीनगरच्या घरात स्थलांतरित झाल्यावर मात्र मी छान, मोठाल्या आणि ठिपक्याविना रांगोळ्या काढत असे. अर्थातच ह्या रांगोळ्या मुख्य सणांच्या दिवशीच काढल्या जात असतं. हे सण म्हणजे दिवाळी, दसरा आणि संक्रांत. माझी रांगोळी काढून झाली की, ती बघायला संपूर्ण गल्लीतील लोक येत असतं बघायला. तथापि मला माझी रांगोळी माझ्या चित्रकलेच्या सरांना दाखवायची असे. जे अगदीच शक्य नसे. कारण त्याकाळच्या मानाने, त्यांचे घर आमच्या घरापासून बरेच लांब होते. कारण तेव्हा चारचाकी तर सोडा पण दुचाकी सुद्धा फार थोड्या लोकांकडे असतं. त्यामुळे कुठे जायचे म्हणजे सायकल किंवा चालत जायचे. रिक्षा असतं पण त्यासाठी पैसे बरेच लागत, त्यामुळे फारच गरजेचे असे तेव्हा रिक्षा केली जात असे. तसेच आज सारखे, तेव्हा उठता-बसता छायाचित्रं काढण्याची सोय नव्हती. उठता-बसताच नाही तर कधीतरी सुद्धा छायाचित्रं काढणे फार कठीण होते. थोडक्यात आमच्या सरांना घरी बोलावणे शक्य नव्हते तसेच रांगोळीचे छायाचित्रं काढून दाखविणे सुद्धा शक्य नव्हते. त्यामुळे माझी ही इच्छा कायमची अपूर्ण राहून गेली. मात्र मी काढलेली चित्रं त्यांना दाखवता येत असतं, अगदी आजतागायत दाखवता येतात. कारण तेही आनंदी पावसाचे चाहते आणि नियमित वाचक आहेत. असो. थोडे विषयांतर झाले. 

               तर रांगोळी. तेव्हा आमच्याकडेच नव्हे तर सर्वांकडेच या तीन सणांच्या दिवशी रांगोळी काढली जात असे. तेच आमच्या गल्लीत सुद्धा, प्रत्येकाच्या दारी छान रांगोळी रेखाटलेली असे. विशेषतः संक्रांत आणि दसऱ्याच्या दिवशी. कारण या दोन्ही दिवशी झाडून सगळे शेजारी-पाजारी, मित्र मंडळी आणि नातेवाईक एकमेकांच्या घरी जात असतं. त्यामुळे येणारा प्रत्येक जण रांगोळी बघणार असे. मग ती छान असलीच पाहिजे, बघणाऱ्याने रांगोळीचे आणि रांगोळी काढणाऱ्याचे कौतुक केलेच पाहीजे, असा प्रत्येकाचा अट्टाहास असे. त्यामुळे या दोन दिवशी प्रत्येक जण शक्य तितकी मोठी आणि सुंदर रांगोळी काढण्याचा प्रयत्न करीत असे. जास्तीत जास्त ठिपक्यांची रांगोळी. 

               आता जास्तीत जास्त ठिपक्यांची रांगोळी काढायची म्हणजे आधी तितके ठिपके नीट एका सरळ ओळीत आणि बरोब्बर एका खाली एक यायला हवे. यासाठी खूप कौशल्य लागत असे आणि वेळ सुद्धा. मग यावर एक उपाय केला जात असे, जेणे करून सर्व ठिपके नीट, समान अंतरावर आणि एका खाली एक येतील, तसेच वेळही वाचेल. या दोन दिवशी वेळ सुद्धा फार महत्वाचा असे. कारण रांगोळी काढून, नवीन कपडे घालून, केसात फुलं किंवा गजरा माळून तयार व्हायचे असे. तयार होवून जो सण असेल, त्याप्रमाणे सोबत सोन्याची पानं म्हणजेच आपट्याची पानं किंवा तिळगुळाचा डबा घेऊन, मित्र-मैत्रिणी किंवा भावंडांसह सगळ्यांच्या घरी जायचे असे. तर रांगोळीचे ठिपके नीटनेटके काढता यावे म्हणून एक भला मोठा प्लास्टिकचा कागद, तो नसेल तर वर्तमानपत्राचे मोठ्ठे पान घेऊन त्यावर फुट-पट्टीच्या आणि पेन्सिलीच्या सहाय्याने चौकट आखली जात असे. या चौकटीत दोन्ही बाजूला, उभ्या आणि आडव्या रेषेत अगदी सारख्या अंतरावर खुणा केल्या जात. मग या उभ्या आणि आडव्या खुणा एकमेकांना जोडल्यावर त्या एकमेकांना जिथे छेदत त्या ठिकाणी एक बिंदू मिळत असे. जितका मोठ्ठा कागद तितके जास्त बिंदू. त्यानंतर एक अगरबत्ती पेटवून, तिच्या सहाय्याने या प्रत्येक बिंदूवर एक या प्रमाणे छोटेसे म्हणजे अगरबत्तीच्या मापाचे गोल छिद्र पडले जात असे. कागदावर तीस ओळी आणि तीस स्तंभ असतं तर त्याप्रमाणे तेव्हढी छिद्र पडून घेतली जात असे. 

               आता हा तयार झालेला कागद म्हणजे रांगोळीचे ठिपके काढण्यासाठीचे एक प्रकारचे स्टेनसिलच तयार केलेले असे. हा कागद, रांगोळी काढायची त्या ठिकाणी ठेवायचा आणि हवे तितके म्हणजे २०ठिपके-२०ओळी, २५ठिपके-२५ओळी असे ठिपके काढून घ्यायचे. म्हणजे काय तर तितकी छिद्र मोजून त्या छिद्रातून थोडी थोडी रांगोळी टाकायची. हव्या तितक्या छिद्रातून रांगोळी टाकून झाली की अतिशय काळजीपूर्वक तो कागद उचलून घ्यायचा. एक तर जमिनीवर मांडलेले ठिपके खराब होता कामा नये आणि दुसरे म्हणजे त्या कागदावर, छिद्रातून खाली न गेलेली थोडी रांगोळी शिल्लक असते, ती अध्ये-मध्ये कुठे पडू नये याची काळजी घ्यावी लागे. आता रांगोळी काढण्यासाठी हे नीट, एका ओळीत, सामान अंतरावर ठिपके तयार! तथापि काही महिला, मुली आणि मुले सुद्धा या कागदाच्या मदतीशिवाय अगदी नीटनेटके, समान अंतरावर, एका ओळीत ठिपके काढू शकत असतं. अतिशय कौशल्याचे काम!

                हे ठिपके काढून झाल्यावर मुख्य रांगोळी काढण्याचे काम असे. मोठ्ठी रांगोळी म्हणजे पुस्तकात बघून काढली जात असे. ही रांगोळी काढणे म्हणजे एखादे कोडे सोडविण्या सारखे असे. ही रांगोळी म्हणजे तिच्या मध्यातून उभी आणि आडवी रेषा काढली तर ती रांगोळी या दोन्ही रेषांच्या दोन बाजूला सारखीच असे. त्यामुळे बऱ्याचदा, शक्य असेल तर दोन बाजूंना दोन जण किंवा चार कोपऱ्यावर चार जण बसून रांगोळी काढायला बसत. जेणेकरून रांगोळी पटकन काढून होईल. तसे होतही असे. परंतु काही वेळा ही रांगोळी फसत सुद्धा असे. म्हणजे एका कोपऱ्यावर चुकीची रांगोळी काढली गेली की संपूर्ण रांगोळीचे बारा वाजत, ती पूर्ण करणे अवघड होऊन बसे. किंवा दुसरे कारण म्हणजे रांगोळीचे ठिपके काढतांना कमी किंवा जास्त काढले गेलेले असतं. म्हणजे २०X२० च्या ऐवजी २१X२१ किंवा १९X१९ ठिपके काढले गेलेले असतं. आता ही चूक रांगोळी काढायला घेण्याच्या आधी लक्षात आली तर उत्तम. नाही लक्षात आले तर मग संपूर्ण रांगोळी शंभर टक्के फसणारच ना!

मग जो काही गोंधळ माजत असे की त्याचे शब्दांत वर्णन करणे अवघड. तिथे सगळेच गोळा होत, काही मनापासून मदत करायला, तर काही झालेल्या फजितीचा आनंद लुटण्यासाठी. त्यातही काही अनुभवी महिला म्हणजे आई-काकू वगैरे असतील तर त्यातून सोपा आणि वेळ कमी लागणारा मार्ग काढून ती रांगोळी छान दुरुस्त करून देत. किंवा रांगोळीचा काही भाग पूर्णच पुसून टाकून नव्याने काढला जात असे. 

               आता पुढचे काम म्हणजे या रांगोळीत रंग भरणे. साऱ्यांच्याच आवडीचे काम, माझ्या सुद्धा! दिसायला अगदी सोप्पे वाटते. पण प्रत्यक्ष करायला घेतल्यावर कळते, यासाठी सुद्धा कौशल्य गरजेचे असते. सर्व भागात सारखा समतल रंग भरणे, म्हणजे कुठे रंगाचा थर जाड तर कुठे अगदी पातळ, ज्यातून काही वेळा खालची जमीन दिसते. या सोबतच रंगसंगती हा एक अतिशय महत्वाचा भाग. एकतर रांगोळीतील सर्व रंगांचा आपापसात मेळ बसायला तर हवाच, तथापि ती रांगोळी ज्या पार्श्वभूमीवर काढली आहे त्यावर सुद्धा ते रंग खुलून दिसायला हवे. म्हणजे काही ठिकाणी अगदी छान शेणाने सारवलेली जमीन असते, काही ठिकाणी नैसर्गिक शहाबाद फरशी असते. काही ठिकाणी गेरूने सारवलेली जमीन असते, काही ठिकाणी काळ्या आणि पांढऱ्या फरशीचे संयोजन असते, तर काही ठिकाणी निरनिराळ्या रंगाच्या पाषाणाची जमीन असते, तर काही ठिकाणी निरनिराळ्या कृत्रिम फरशा असतात. या सगळ्याचा सुद्धा नीट विचार करून रंग भरले तरच ती छान खुलून दिसते. 

               मी सुद्धा यातील बऱ्याच प्रकारच्या जमिनीवर रांगोळ्या काढल्या आहेत, त्या-त्या जमिनीवर त्या खुलून दिसाव्या म्हणून निरनिराळे उपाय केले होते. एका घराच्या व्हरांड्यात काळ्या-पांढऱ्या फारशा होत्या, तिथे त्याचा विचार करून रंग भरत असे. एका सदनिकेत राहात असतांना अंगण, व्हरांडा तर सोडाच पण मुख्य दारासमोर अगदी चार फुट बाय चार फुट एव्हढीच जागा होती, ती सुद्धा आमची आणि समोरच्या सदनिकेची मिळून जागा, जेमतेम त्यांचा आणि आमचा दरवाजा उघडेल इतकीच. त्यामुळे दारा समोर रांगोळी काढणे शक्यच नसे. घराच्या आत गुळगुळीत केलेला संगमरवर दगड, तो सुद्धा एकाच रंगाचा नाही, तर त्यावर नैसर्गिक काळे पांढरे पट्टे. या घरात तर सरळ कुंकवात पाणी घालून, रंगाचा ब्रश वापरून रांगोळी काढत असे. एका घराला मुख्य दारा बाहेर थोडी जागा होती, चार चाकी ठेवण्या पुरती. त्या जागेत  मोझॅइक प्रकारची अत्यंत मळलेल्या रंगाची फरशी होती. तिथे मात्र रांगोळी खुलून दिसत असे. एका घरात गेरूच्या रंगाची फरशी अर्थातच सदनिकेत. त्यामुळे रांगोळी बालकनीत. पाऊस असेल तर तेही शक्य नाही. घरात देवाजवळ म्हटले तर कृत्रिम फरशी. यावर रंगांचा खूप विचार करून रांगोळी काढावी लागते. असे एक ना अनेक. 

               आताशा रांगोळी काढणे फारच कमी झाले आहे. पेन्सीलवर माझी पकड जितकी चांगली आहे, तितकी रांगोळी माध्यमावर नाही. कारण पेन्सील सतत हातात असते, तर रांगोळी वर्षाकाठी दोनदा सुद्धा हातात येणे अवघड. मग सरळ निरनिराळ्या प्रकारच्या कागदावरच निरनिराळ्या विशेषतः ठिपक्यांच्या रांगोळ्या काढते, त्यात छान रंग भरते. खूपच सुरेख दिसतात या रांगोळ्या. मध्यंतरी खूपच वेड लागले होते मला कागदावर रांगोळ्या काढून त्यात रंग भरण्याचे, अनेक प्रकारच्या, अनेक रंगांच्या कागदावर पुष्कळ रांगोळ्या काढल्या मी तेव्हा. त्यातील बऱ्याचश्या, शुभेच्छापत्र स्वरुपात कुणाकुणाला पाठविल्या. तथापि काही अजूनही असतील माझ्याकडे, कुठे तरी ठेवलेल्या.

               आज स्वाती काकूंच्या रांगोळी मुळे मलाही माझा रांगोळी प्रवास परत एकदा नव्याने अनुभवता आला. त्या-त्या काळात जाऊन त्या-त्या घरात काही क्षण अनुभवता आले. त्यातील काही रांगोळ्या ही स्पष्टपणे दिसल्या. किती हा अद्वितीय आनंद! स्वाती काकुंचे मनःपूर्वक आभार त्यासाठी!

आज इथे ही रांगोळी मालिका संपन्न झालेली आहे!

रंगीत रांगोळ्या!

रंगीत आनंद!

रांगोळी आनंद!

झळाळत्या रंगांचा 

झळाळता रंगीत रांगोळी आनंद! 

आनंदी पाऊस

(व्यक्ती विशेष)

२७ फेब्रु २०२६ 

मराठी भाषा दिन

तुळशी विवाह

गात भुपाळी तुळशी माते आळविते मी तुला....

दान दे सौभाग्याचे मला...

गात भुपाळी तुळशी माते आळविते मी तुला.... 

दान दे सौभाग्याचे मला...

तुळशी विवाह प्रारंभ....

तुळशी विवाह

सावळ्या विठ्ठला तुझ्या दारी आले

विसरून गेले देहभान....

गुलाबी थंडी ने आपले रंग बदलायला सुरुवात केली आहे.

थंडी सुसह्य करा.

पहिला दिवा लागेल दारी

सुखाचा किरण येईल घरी..

त्रिपुरारी पौर्णिमेच्या हार्दिक शुभेच्छा...

साता जन्माची ही लाभली पुण्याई

म्हणून जाहलो पालखीचे भोई

दत्त जयंती

वाट वळणाची जीवाला या ओढी

दिसते समोर नरसोबाची वाडी..

Crazy squares

राष्ट्रीय गणित दिवस 

मित्रांची बेरीज करता करता मैत्रीचा गुणाकार करूया.

राष्ट्रीय गणित दिवस 

मार्गशीर्ष प्रारंभ देव दिवाळी

लावुनी दीप सजवुनी कलश करूया पूजन लक्ष्मीचे

समृद्धी येईल सोनपावली येतील दिन ते सौख्याचे

मार्गशीर्षातील आज शेवटचा गुरुवार

काही खास नैमित्तिक रांगोळ्या 

अयोध्येला राममंदिर सोहळा झाला 
तेव्हा ओळीने १० दिवस १० रांगोळ्या काढल्या होत्या 
रामायणातील प्रसंगांवर.

शरयुतीरावरी अयोध्या सजे स्वागताला....

श्री चरणासी अर्पण करते ही भावमाला...

पुष्प पहिले...

पुष्पांजली फेकी कोणी कोणी भुषणे..

हास्याने लोपविले शब्द भाषणे

वाद्यांचा ताल मात्र जलद वाढला

राम जन्मला ग सखे राम जन्मला.

पुष्प दुसरे.....

उठी श्रीरामा पहाट झाली पूर्वदिशा उमलली...

उभी घेऊनी कलश दुधाचा कौसल्या माऊली.

पुष्प तिसरे..

जोड आणि कार्मुका सोड रे सायका....

मार ही त्राटिका रामचंद्रा..

पुष्प चौथे

वृक्षलतांनो ह्रदय फुलांच्या पायघड्या या लवकरी घाला...

माझ्यासाठी सांगा त्याला शिळा अहिल्या हो झाले....

पुष्प पाचवे..

सभामंडपी मिलन झाले माया ब्रम्हाचे..

स्वयंवर झाले सीतेचे स्वयंवर झाले सीतेचे...

पुष्प सहावे...

या इथे लक्ष्मणा बांध कुटी..

या मंदाकिनीच्या तटनिकटी

या इथे लक्ष्मणा बांध कुटी...

पुष्प सातवे..

तोडिता फुले मी सहज पाहिला जाता...

मज आणुन द्या तो हरिण अयोध्या नाथा...

पुष्प आठवे...

देव हो बघा रामलीला...

भुवरी रावणवध झाला...

पुष्प नववे..

फुले प्रितीची आनंदाच्या अश्रुंनी भिजली..

श्रीरामाच्या पुजेसाठी आज अयोध्या सजली सजली..

आज दहावे पुष्प 

गुंफुन ही भावमाला प्रभुरामचरणी अर्पण करते..

विजय पताका श्रीरामाची झळकते अंबरी...

प्रभु आले मंदिरी....

राम भक्त 

अभिनंदन अभिनंदन अभिनंदन

जय हो..

शुभ कार्यासाठी काढलेली शुभ रांगोळी

ही साऊथ कडील रांगोळी. 

हात न उचलता सलग काढता येते. 

ही १५ ठिपक्यांची आहे.

अशीच ३१ ठिपक्यांची पण काढु शकतो.

ससा ससा 

कापूस पिंजून ठेवलाय जसा

पक्षी 

फुलपाखरू

त्या तिथे पलीकडे 

घर माझे कौलारू

आईस क्रीम रांगोळी 

ज्ञान कमळ